Ocak, 2008
Oca 15, 2008 - TÃœRKÄ°YE TARÄ°HÄ°, genel |
Anatolia (video)Has given rise to many civilizations in the course of history. Although not as advanced as Egypt or Mesopotamia, the Hatti, who spoke a language characterized by prefixes,were nevertheless one of the more advanced societies of their age(3000-2000B.C.). The objects on display at the Ankara Museum of Anatolian Civilizations constitute the finest Bronze Age collection in the world next to the Ur Treasure in the British Museum. The Ankara collection, dated at 2000-1900B.C., comes from tumuli at Alacahoyuk, Horoztepe and Mahmatlar, and includes artifacts in gold silver, electrum bronze and ceramic.An Outpost Against Invasion From The Balkans : TroyDuring the time of the Hatti, Troy I (3000-2500) and Troy II (2500-2200) represented the Bronze Age in northwestern Anatolia, that is to say at Canakkale.Both fell within the sphere of Aegean culture, and Troy II had a particularly brilliant age. The gold vessels unearthed by Heinrich Schliemann, and kept in the Berlin Völkerkunde Museum, unfortunately vanished during World War II. The riches of Troy are now represented by the gold jewellery on display in the Istanbul museum of Archaelogy. Troy III-V (2200-1800B.C.) is a continuation of Troy II.Migration Of Indo-European Peoples Into Anatolia
The Hatti-Hittite PrincedomsThe Indo-European migrations, which took place over a vast territory extending from Western Europe to India, brought some peoples over the Caucasus into Anatolia. The Nesi people settled in Central Anatolia, the Pala in Paphlygonia, and the Luwians in Southern Anatolia. In the course of these migrations the new arrivals gradually captured the Hatti princedoms to form first the Old Hittite Kingdom (1660-1460 B.C.), and than the Great Hittite Kingdom(1460-1190 B.C.).The Hittite Empire (1660-1190 B.C.)
The Hittites founded a federative feudal state, and during their final two centuries constituted one of the two superpowers of the age, the other being Egypt. Indo-European in origin, the Hittites recognized equality between men and women,and indeed their law incoporated rights even for slaves. No other legal system in the world at that time was so advanced. Although the monarchy passed from father to son, this was a kingship based on the idea of “primus inter pares”,first among equals, for the ruler was required to bring many matters before the senate, which was made up of aristocrats known as the Pankus class.
At a time in the Near East when the flaying and impaling of enemies was the rule, when heads and hands would be lopped off and pyramids made of them, the Hittites were astonishingly humane, almost like civilized of nations today.
The Hittites adopted the Hatti religion, mythology, language and customs, as well as their names for places, mountains, rivers and persons. Because the Mesopotamians called Anatolia “the Land of the Hatti”, the newcomers were mistakenly given the name “Hittite”.
Hittite architecture was highly original, and included the strongest city walls of the Near East in the second millenium B.C. They also built the most magnificent temples, and developed a figurative art that was to be widespread in Anatolia.
The Ilium of Homer’s Iliad Troy VI (1800-1275 B.C.)
As the Hittites were settling in Central Anatolia, another Indo-European people were flourishing in the Canakkale region at Troy VI, which today is one of Turkey’s finest ruins, with a city wall preserved to a height of four meters, and a number of well preserved megaron type houses.
The Ilium of King Priam, in Homer’s epic, corresponds to layer VIh(1325-1275 B.C.), and was destroyed in an earthquake, while the city captured by the Achaeans was Troy VIIe (1275-1240/1200 B.C.). When Troy VIh was destroyed in an earthquake in 1275 B.C., followed by the pillaging of Troy VIIa in 1240/1200 at the hands of The Achaeans, a staunch outpost against incursions from the nortwest- an outpost which had stood for two thousand years was gone. And indeed, the crude hand-made pottery discovered in Troy VIIb2 / 1240-1190 B.C.),like the Buckelceramic pots found in Troy VIIb2 (1190-110), are of Balkan Origin. Having captured Troy in 1200, the Balkan peoples proceeded to occupy Anatolia in waves; around 1190 they destroyed the Hittite capital of Hattusas and penetrated as far south as the Assyrian border.
Civilizations Which Influenced The Hellens
The Urartu Kingdom(860-580 B.C.) and The Phrygians(750-300 B.C.)
In southeastern and eastern Anatolia, which seem not to have been much affected by the migrations of the Balkan peoples, the Late Hittite Princedoms(1200-700 B.C.) and the Urartu Kingdom (860-580 B.C.)produced a high level of culture.
In the 8th century B.C. the Hellenes came in contact with the rich two-thousand-year-old heritage of Mesopotamia through the intermediary of the Late Hittite Princedoms living in southeastern Anatolia. The Hellenes acquired the Phoenician alphabet from Al Mina, and the mythology and figurative art which we see in Homer and Hesiod, from such Late Hittite cities as Kargamish and Malatya. The helmet of a Hellene in the 8th century, along with his shield, various belts and different hair styles, were just like Those of the Hittites. Hellenic figurative and decorative art in the 8th and 7th centuries followed Hittite styles and iconography.
Although the Urartus were strongly influenced in their art by Assyrian and Late Hittite example, they produced fine artifacts which they were able to export to Hellas and Etruscan cities.
The Phrygians were among the Balkan peoples who came into Anatolia around the year 1200 B.C., but they first appear on the scene as a political entitiyafter the year 750 B.C. The Hellenic world knew of the Phrygian King Midas as a legendary figure with long ears who turned to gold everything that the touched. The Assyrians, on the other hand , record that he qas king in 717, 715, 712 and 709 B.C. Although the powerful kingdom which Midas founded was swept away by the Cimmerians in the First quarter of the 7th century, scattered groupings of the Phrygians continued to evolve their civilization in Central Anatolia though the 6th century B.C. The Phrygian rock temples and treasures in the vicinity of Eskisehir and Afyon are quite well preserved, and among the finest works produced by their age.
Three Intriguing Anatolian Peoples:
Lydia, Caria and Lycia
The Lydians and Lycians spoke languages that were fundamentally Indo-European, but both languages had acquired non-Indo-European elements prior to the Hittite and Hellenic periods. Both alphabets closely resembled that of the Hellenes. During the reign of Creosus, fabled for his wealth (575-545 B.C.) the Lydian capital of Sardes was one of the most brilliant cities of the ancient world.
Although the Carian alphabet resembles the Lycian, the Carian language has not been deciphered to date. Herodotus says that according to a cretan legend the Carians were called Leleges and lived on the islands during the time of the Minoan Kingdom, that is, in the mid-2nd millenium B.C. The Carians themselves, however, claimed to be native Anatolians, related to the Lydians and Mysians.
The archaelogical finds pertaining to all three cultures show strong Hellenic influence. Of the three, the Lycians best kept their own character. Their monuments hollowed out of the rock are among the most interesting works of art in ancient Anatolia.
The Ionian Civilization (1050-1030 B.C.)
Following the destruction of Troy, the Hellenes established cities all along the Western Anatolian shore. In the 9th century B.C. they produced the first masterpiece of Western Civilization, the Iliad of Homer.
During the era of the natural philosophers, i.e. 600-545 B.C., Anatolian culture was of a brilliance unmatched in the world of its time, superceding Egypt and Mesopotamia Rejecting the idea of djinns, fairies and mythological causes, the natural philosophers investigated natural phenomena in a free spirit; Thales, son of the Carian Hexamyes, using the same methods we would today, predicted an eclipse of the sun for May 28, 585 B.C. This was the first prediction of a natural event in history.
During the occupation of the Persians (545-333 B.C.), Anatolia relinguished its leadership, but regained it in the Hellenistic Age (333-30 B.C.).
Throughout these centuries, Milletus, Priene, Ephesus and Teos were among the finest cities in the world, and the Anatolian architecture of this era greatly influenced Rome.
The Roman Age (30 B.C. - 595 A.D.)
The Romans developed the technique of mortaring bricks together, thereby producing arches, vaults and domes of large volume. These were the first major feats of enineering in history, and although the very first were at Rome, it soon became the turn of Anatolia Fine cities sprang up not only in the south and west of the peninsula, but also in its heartland. In all of these cities there were such monumental works as an agora, gymnasium, stadium, theater, baths and foundations, and many of them were of marble. The roads, too, were paved with marble and lined with colonnades, thus protecting the citizens from sun and dust in the summer, and from cold and mud in the winter. Water channeledinto the cities via aquedects sprang from the fountains, and a fine, well maintained network of roads and stone bridges connected the cities on the peninsula. Dozens of ancient cities in Western and Southern Anatolia, portions of them almost as they were in Roman times, fill visitors with awe.
The First Christian State in the World
The Byzantine Empire (330-1453 A.D.)
Byzantine art was born in Anatolia at the end of the Roman era. As the Roman art of sculpture and architectural decoration entered a period of decline toward the end of the 3rd century, new life was breathed into them by early Christian practitioners of both arts. One might say that early Christian and Byzantine art were an expressionistics rendering of Roman themes; where architectural space was concerned, they represented a whole new approach.
For two and a half centuries, from 300 to 565 A.D., Constantinople (Istanbul) was the leading city of the world in art and culture. The most brilliant time for the early Christian era was the reign of Justinian (527-565). Hagia Sophia, a centrally domed basilica, was built perior to this (532-539), and is the masterpiece of Byzantine art, one of the most famous works in the entire world.
The best preserved Byzantine religious buildings are Hagia Irini Church (6th and 8th centuries), the Basilica of St. John (Justinian’s reign) and the Church of Mary (4th and 6th centuries), both in Ephesus, and the Alahan Church (5th and 6th centuries) in Southeastern Anatolia. From the Late Byzantine era the best preserved and finest works are St. Mary Pammakaristos (1310) next to Fethiye Mosque, and Kariye Mosque, that is to say the Chora Church, both in Istanbul. In the latter two buildings, the multidomed ceiling harmonizes beautifully with the walls and their three-staged arches.
The first people to dwell in all of Anatolia were the Turks. The Hittites, Phrygians and Greeks lived in only part of the peninsula.
The Turks arrived in Anatolia from Central Asia by way of continual migrations and incursions, and through their policy of tolerance in government earned the love of the Indo-European peoples living on the peninsula.It was the Turks who adopted Islam, and on this basis mingled with the local peoples starting in 1071. The passage of nine centuries has resulted in present-day Turkey.
Until recently it was thought that contemporary Western civilization was based on the Greeks, but archaelogy and history now show that it goes back rather to beginnings in western and south-western
History of Turks &Turkey
The Republic of Turkey, founded in 1923, has its roots in two historical sources deep in the depths of the past. One of these resources inherited by modern Turkey is the successful and shining history of the Turks over a time frame of more than 4,000 years. The other is the fact that Turks have been settled in Anatolia since the 11th century.
The Huns
The first Turkish tribe that is mentioned in history is the Huns. Clear records about the Huns made their appearance in the 8th century B.C. Chinese sources refer to the Huns as Hiung-nu and in time, some of the Huns migrated to the West.
The Gokturks
Founded in 552 AD by Bumin Khan, the Gokturks engaged in widespread diplomatic activity. The famed Orhun epitaphs from this period are made up of the tombstone inscriptions of Tonyukuk (d.720), Kültigin (d.731) and Bilge Kagan (d.734)
The Uygurs
The rule of the Göktürks was brought to an end in the year 745 by the Uygurs, who were of the same ethnic stock as themselves. In this manner all the Turks who had converged under the banner of the Göktürks were dispersed to that of the Uygurs that the agricultural basin where they lived became known as Turkistan. In the year 1229, the Mongols put an end to Uygur sovereignty; the Uygurs however, became their cultural and political mentors.
The Turks and Islam
Contacts between the Turks and Moslems commenced at the beginning of the 8th century and some of the Turks began to favour Islam. However the pro-Arab policies of the Omayads (661-750 A.D) restricted these relations somewhat. Later, many Moslem Turks took office in the Abbside government and because of this, great interest in the Islamic world spread among the Turks beyond the River Ceyhun. Commercial caravans also played a major role in the spread of Islam into the steppes of Central Asia. The Turks became fully Moslem by the 10th century, and this resulted in the achievement to political unity. Following these developments, the first Moslem Turkish state was formed by the Karahans.
The Karahans
The Karahans ruled between 990-1212 in Turkistan and Maveraünnehir. The reign of the Karahans is especially significant from the point of view of Turkish culture and art history. It is during this period that mosques, schools, bridges and caravansarays were constructed in the cities. Buhara and Samarkand became centres of learning. In the period, the Turkish language found the means to develop. Among the most important works of the period is Kutadgu Bilik (translated as “The Knowledge That Gives Happiness”) written by Yusuf Has Hacib, between the years 1069-1070.
The Ghaznavids
The Ghaznavi state was formed in the year 963 by the Turkish ruler Sevuktekin and is one of the first Moslem Turkish states and worked relentlessly for the expansion of Islam in India. The Ghaznavids finally collapsed in 1186 and were assimilated by the Oguz.
The Turkish scholar Ebu Reyhan el-Beyruni makes this period an important one within Islamic cultural history and wrote the famed work by the poet Firdevsi, the Åžehname, was also written in this period (A.D. 1009)
The Seljuks
The Oğuz, who destroyed the Ghaznavid state, succeeded in bringing Anatolia, Iraq, the southern part of the Caucasus, Azerbaijan and the north of Iran under Turkish rule. The Oğuz had first formed the Gökütrk Empire in the 6th century; after the expansion of Islam among the Turks, but among the Turks the Oguz came to be called the Turkmens.
Tuğrul Bey and Çağrı (Çakır) Bey were the grandsons of Seljuks whose name the Seljuks Dynasty adopted. In their time they, and the Oğuz, known as the Seljuks in history, subdued Horasan, defeated the Ghaznavid ruler Mesud in Dandanakan Battle and established the Great Seljuk empire in 1040.
In 1071, Alp Arslan (1063-1072) fought the battle of Malazgirt and having defeated the Byzantine Emperor’s forces in this battle opened the doors of Anatolia to the Moslem Turk.
The year 1071 is considered to be the beginning of the Turks and that of Islam Anatolia. It is following this date that the Turks fully conquered the whole of Anatolia and established the Anatolian Seljuk state there as a part of the great Seljuk Empire.
The first schooling institutions, the Moslem theological medreses, were formed in Anatolia during the time of Kılıç Arslan (1153-1192), one in Konya and the other in Aksaray. Following the establishment of these two medreses the medreses of Syrcaly in Konya (1242-1243), Karatay (1251), İnce Minareli (1251-1253), Atabekkiye (after 1251-1268), Gökmedrese in Sivas (1271), Buruciye (1271-1272), Çifte Minareli (1271), and the Cacoglu in Kirsehir (1272) were established.
The Seljuks also attributed much importance to the medical sciences and in almost all their cities medical institutions called Darush-Shifa, Darul-Afiye and Darus-Sihna and hospitals were set up. The main medical treatment centres are the Gevher Nesibe in Kayseri (1205), the Izzettin I Keykavus in Sivas (1217), the Torumtay in Amasya (1266), the Muinuddin Pervane in Tokat (1275) and the Pervaneoglu Ali in Kastamonu (1272).
Because of the Persian influence coming from Iran among the intellectuals, the administrators, the men of arts and the traders, the Anatolian Seljuk state became increasingly affected by Iranian culture and language.
The Beyliks - The Period Principalities
Political unity in Anatolia was disrupted from the time of the collapse of the Anatolia Seljuk State at the beginning of the 14th century (1308), when until the beginning of the 16th century each of the regions in the country fell under the domination of Beyliks (Principalities). Eventually, the Ottoman Principality which destroyed all the other Principalities and restored political unity in Anatolia, was established in the EskiÅŸehir, Bilecik and Bursa areas.
On the other hand, the area in central Anatolia east of the Ankara-Aksaray line as far as the area of Erzurum remained under the administration of the Ilhani General Governor until 1336. The infighting in Ilhan gave the principalities in Anatolia their complete independence. In addition to this, new Turkish principalities were formed in the localities previously under Ilhan occupation.
During the 14th century, the Turkomans, who made up the western Turks, started to re-establish their previous political sovereignty in the Islamic world.
Rapid developments in the Turkish language and culture toot place during the time of the Anatolia Principalities. In this period, the Turkish language began to be used in the sciences and in literature, and became the official language of the Principalities. New medreses were established and progress was made in the medical sciences during this period.
Gülşehri, Nesimi (d.1404) and ahmedi (1325-1412) are the prominent Turkish language poets of the 15th century.
The Ottomans
The Ottoman Principality was founded by a Turkoman tribe living on the Turkish-Byzantine border. The geographic location of the principality and the weak state of the Byzantines combined to make the Ottoman principality the strongest state within the Islamic world by the 14th century.
When Fatih Sultah Mehmet II. conguered the Byzantine capital in 1453, the Ottoman state became the strongest of the time. The tolerant approach taken by Fatih Sultan Mehmet II toward other religions and to the adherents thereof became a tradition accepted by his successors. Following the capture of Istanbul, the Orthodox Church was freed from obedience to the Catholic Church and granted its independence.
On the other hand, the technical superiority of the Ottoman army began to be evident during the reign of Selim I. The Ottomans has added, in addition to the major part of east Anatolia, the lands considered holy in the Islamic world-Mecca and Medine and their territories.
The brightest period of the Ottoman State was during the reign of Sultan Suleyman (1520-1555) when the boundaries of the Empire spread from the outskirts of Vienna to the Persian Gulf and from the Crimea to an expanded north Africa as far as Ethiopia.
The Ottoman empire continued to acquire territory until the middle of the 17th century. In 1683, it suffered its first major defeat in the siege of Vienna.
As the losses of land and sought continued, the Ottoman Empire sought salvation in a series of reform movements and established education institutions taking after the western institutions which had shown great developments after the Renaissance.
The declaration of the “Tanzimat” Reform movement in 1839 is considered a major link in the chain of modernization events which had continued unabated since the beginning of the 17th century.
The Tanzimat Decree is considered to be a kind of constitution which gave Turkey the means to enter road to contemporary civilization.
The principles inherent in the Tanzimat Reform Decree thereby laid the basis for the constitutional regime of modern Turkey and the realization of secularism.
Despite many internal problems and disturbances during the reign of Abdülaziz (1861-1876) the effects of westernization in society became even more evident. Namık Kemal, Ziya Pasha, Mustafa Fazıl Pasha and his friends published the newspaper “Hürriyet” (Freedom) in London in the year 1864. The literary themes of the newspaper later gave way to political issues. Although it is because of these trends that the first constitution was promulgated under the leadership of Mithat Pasha in 1876, Sultan Abdülhamid II (1876-1909) used the Ottoman-Russian war (1877-7 as an excuse to dissolve Parliament and effectively put an end to this constitutional period. The Ottoman empire entered the First World War in 1914 on the side of the allied powers.
The Ottoman State emerged defeated from the war, together with its allies, and was compelled to sign the Mudrow Armistice on October 30, 1918. Also among the terms of the armistice was a provision that the cocupying powers might occupy areas deemed to be of strategic importance; the powers started therefore to occupy Anatolia on November 1, 1918 according to these terms.
On May 15, 1919, the Greeks occupied Yzmir. A national resistance movement commenced. In many areas of the country the Society For Defence of Rights (Müdafaa-i Hukuk) started to spring up, and the military arm of the society, called the Kuvayi Milliye. Started to take action.
The resistance movement was, until Mustafa Kemal landed at Samsun, sporadic and disorganized; under his leadership the resistance became cohesive, its forces progressively turned into an organized army and the movement became a full scale war of independence.
http://www.shareapic.net/324971-HISTORY-OF-ANATOLIA.html (Anadolu tarihinden resimler)
NE MUTLU TÃœRKÃœM DÄ°YENE!..
Oca 13, 2008 - 1 DÃœNYA SAVAÅžI |
Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele
Ä°talyan ve özellikle Balkan savaÅŸları, Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduÄŸu siyasî ve askerî yöndeki çaresizliÄŸi, bütün dehÅŸetiyle ortaya koydu. Siyasî yönden yalnızlığa itilmiÅŸ olmak, büyük bir tehlike olarak, hemen Balkan savaÅŸları akabinde tekrar ortaya çıkartılan “Ermeni meselesi”, dolayısıyla “reformu” ile belirdi. Bu, artık sıranın Anadolu’nun parçalanmasına gelmesi demekti. Rusya’nın tazyiki, Ä°ngiliz ve Fransızların da iÅŸtirakleriyle, Ayastefanos’un 16. maddesine tekrar iÅŸlerlik kazandırıldı. Ermenilerle meskûn olan altı vilâyetin (Vilâyât-ı sitte) iki gruba ayrılması (birinci grup: Erzurum, Trabzon, Sivas; ikinci grup: Van, Bitlis, Harput, Diyarbekir), baÅŸlarına iki yabancı umumî müfettiÅŸ tayini ve bunlara valiler dahil bütün memurların tayin ve azil haklarının tanınması; Kürt Hamidiye Alaylarının ilgası, Ermenice’nin, Kürtçe ve Türkçe ile yan yana kullanılması, dolayısıyla bu vilayetlerde Türk ve Kürtlerden oluÅŸan Müslüman çoÄŸunluÄŸa kıyasla genelde, küçük bir nüfus oluÅŸturan Ermenilere eÅŸit oranda ve uluslararası garantide üstün haklar verilmesi, bölgenin denetiminin elden çıkması demekti. Bu durum, Rusya ile yapılan ikili antlaÅŸma (”Muamele”, 8 Åžubat 1914) gereÄŸi devletlerarası hukukta geçerlilik kazanan bir devlet belgesi halinde tanzim edildi. Böylece “Ermeni reformu” nihayet baÅŸarıya ulaÅŸmış, uzun zaman sürüncemede bırakılan Ayastefanos ve dolayısıyla Berlin antlaÅŸmalarının konuyla ilgili hükümleri, hayata intikal ile tahakkuk etmiÅŸtir. Ermeni reformunun tatbik safhasında, Cihan Savaşı (Birinci Dünya Savaşı) patladı. 1914 senesi içinde Almanya’ya yanaşılması ve Almanya yanında savaÅŸa gözü kapalı olarak girilmesinde, Ermeni meselesinin katettiÄŸi bu hayatî geliÅŸmenin önemli bir âmil (etken) olduÄŸu kesindir. Ä°ngiltere ve Fransa’ya yapılan yakınlaÅŸma ve acil istikraz (borçlanma) teÅŸebbüslerinden ümit kesilmesi ve devam eden siyasî yöndeki yalnızlık, “Åžark’a doÄŸru yayılma” politikasında menfaat istikameti bulunan Almanya’ya yaklaşılmasından baÅŸka bir tercihe yer bırakmamaktaydı. MaÄŸlup ordu, Doksanüç Bozgunu sonrasında olduÄŸu gibi, yine Alman askerî heyetleri ile düzenlenmek istendi. General Liman von Sanders baÅŸkanlığında gelen (14 Aralık 1913) ve sayıları kısa zamanda -Golç PaÅŸa’nın da iÅŸtirakiyle- artacak olan Alman askerî heyeti, göreve baÅŸladı. Von Sanders’in Ä°stanbul’da bulunan Birinci Ordu’nun kumandanlığına getirilmesine Rusya karşı çıktığı gibi, diÄŸer iki büyük devlet de hoÅŸnutsuzluklarını açıkça ifade ettiler. Bu baskılar sonucu Von Sanders görevinden alınarak, “genel müfettiÅŸ” sıfatıyla ordu tensikatına memur edildi ve donanmanın ıslahı için bir Ä°ngiliz, jandarma teÅŸkilatının düzenlenmesi için de bir Fransız generalinin hizmete alınması, ortaya çıkan krizi yatıştırdıysa da, siyasî havayı yumuÅŸatamadı. Bir müddetin sonra genel harbin çıkması (Almanya’nın Rusya’ya savaÅŸ ilanı, 1 AÄŸustos 1914), Ä°ttihat ve Terakkî diktasının Almanya saplantısını gözler önüne serdi. Devletin geleceÄŸinin Almanya’nın zaferiyle saÄŸlanabileceÄŸini, Ä°tilaf devletlerinin galibiyetinin ise, artık yalnızca, Ä°mparatorluÄŸun elinde kalan Arap topraklarının kaybıyla deÄŸil, Anadolu’nun da paylaşılmasıyla neticeleneceÄŸini gören Ä°ttihat ve Terakkî liderleri, bir müddet tarafsız kalıp geliÅŸmeleri izleyerek en uygun seçimi yapma yerine, Alman harp gücü ve propagandasının etkisiyle kısa zamanda gerçekleÅŸeceÄŸine inandıkları Alman zaferine geç kalmamak için, savaÅŸa katılmakta acele ettiler. Bu anlamda, kendileriyle aynı fikri paylaÅŸmayan veya biraz daha bekleme ve aklıselim tavsiye edenlere de söz hakkı tanımadılar.
Devleti savaÅŸa götüren yolun ilk safhası, Almanya ile akdolunan bir ittifak antlaÅŸması ile gerçekleÅŸti. Almanya’nın Rusya’ya savaÅŸ ilanından bir gün sonra, 2 AÄŸustos 1914′te imzalanan antlaÅŸmanın müzakerelerine 26 Temmuz’da baÅŸlanmış bulunuyordu. AntlaÅŸma, sadrazam ve Hariciye Nazırı Said Halim PaÅŸa, Harbiye Nazırı Enver PaÅŸa, Dahiliye Nazırı Talat ve Meclis Reisi Halil beyler tarafından hazırlandı. Bu geliÅŸme, o sıralarda böyle bir ittifaka taraftar görünmeyen Cemal PaÅŸa’dan gizli tutulduÄŸu gibi, diÄŸer vekillerin ve bizzat padiÅŸahın da bundan haberi olmadı. Yapılan antlaÅŸmanın 2. maddesi, Almanya ile Rusya arasında savaÅŸ çıkacak olursa bu savaÅŸa Osmanlı Devleti’nin de katılmasını öngörmekteydi. Oysa bu iki devlet arasında öngörülmekte olan savaÅŸ hali, bir gün önce zaten tahakkuk etmiÅŸ bulunuyordu. 3. madde, böyle bir geliÅŸme halinde, Osmanlı kuvvetlerini Alman askerî heyetinin emir ve komutası altına sokmaktaydı. AntlaÅŸmada, savaşın zaferle sona erdirilmesi durumunda Osmanlı Devleti’nin elde edeceÄŸi müşahhas menfaatlerin neler olacağı hususu, sükût ile geçiÅŸtirilmekteydi. Akdeniz’de dolaÅŸan Göben ve Breslau adlı iki Alman gemisinin, Ä°ngilizlerin takibinden kaçmak bahanesiyle, Çanakkale BoÄŸazı’na yönelmeleri ve bunlara geçiÅŸ izni verilmesi (11 AÄŸustos 1914), devletin savaÅŸa fiilen itilmesinde önemli bir geliÅŸme oldu. Gemilerin kabulüyle oluÅŸan kriz, bunların kâğıt üzerinde satın alınmaları ve isimlerinin deÄŸiÅŸtirilmesiyle geçiÅŸtirilmek istendiyse de, Alman subay kadroları ve mürettebatının aynen muhafaza edilmekte olması, müttefikleri teskin etmedi.
Bâbıâli’nin genel harp durumundan istifade ile attığı diÄŸer önemli bir adım, kapitülasyonların kaldırılmasını ilan oldu (1 Ekim’den geçerli olmak kaydıyla, 9 Eylül 1914). Ä°lgili devletler, ÅŸartlar gereÄŸi, durumu kabullenmek mecburiyetinde kaldılarsa da, en ÅŸiddetli tepkinin “müttefik” Almanya’dan gelmesi hayretle gözlendiÄŸi halde, bir uyarı olarak telakki edilmedi.
Genel savaşın Alman-Fransız cephesinde, Alman ileri harekâtının durdurulmasına karşılık, Rus cephesinde serî ve parlak zaferlerle devam etmekte olması, Ä°ttihatçılara büyük ümitler vermekte ve hayaller kurdurtmaktaydı. Yenilen ve ihtilal karışıklıkları içinde dağılma belirtileri gösteren Rusya’nın elindeki Türk illerini, panturanist bir siyaset takibiyle bir araya getirme, çökmekte olan imparatorluÄŸun, yeni bir coÄŸrafyada devam ve ihyası olarak görülmeye baÅŸlandı. “Yavuz” ve “Midilli”nin de dahil oldukları Osmanlı filosunun, Alman amirali kumandasında Karadeniz’e açılması ve Enver-Talat-Cemal üçlüsü ve Alman genelkurmayının düzenledikleri bir planla, Rus limanlarına ani bir saldırı tertipleyip topa tutmaları (29 Ekim 1914), Osmanlı Devleti’nin bir oldubittiyle savaÅŸa sokulmasıyla sonuçlandı. PadiÅŸah ve sadrazam dahil olmak üzere hükümetin de bilgisi dışında cereyan eden bu olay, ÅŸaÅŸkınlığa sebep oldu. Müttefiklerse, Osmanlı Devleti’ne savaÅŸ ilanıyla karşılık verdiler (Rusya 3 Kasım, Ä°ngiltere ve Fransa 5 Kasım). 11 Kasım’da mukabil savaÅŸ ilanında bulunan Osmanlı Devleti, 14 Kasım’da “cihâd-ı ekber” ilan ederek, bütün Müslümanları din savaşına davet etti. Ancak, müttefiklerin idaresi altındaki milyonlarca Müslüman’ın, direniÅŸe geçip ayaklanacakları büyük olaylar tahakkuk etmediÄŸi gibi, imparatorluk dahilinde yaÅŸayan Arap ahalinin bile dinî hissiyatı, Ä°ngilizler tarafından, önceden, daha kuvvetli bir ÅŸekilde siyasî ve maddî kutuplara celbedilmiÅŸ olduÄŸundan, hiçbir etkisi görülmedi. Bilakis, bunlarla ve müstemleke Müslümanlarından derlenen askerlerle savaşılmak mecburiyeti hasıl oldu. Ä°ngiltere, Arapları isyana teÅŸvik ve istiklal arzularını tahrik ederken, denetimi altında tuttuÄŸu Mısır’ın da, Osmanlı Devleti ile mevcut hukukî baÄŸlılığına bir son vererek, burasını Ä°ngiliz hakimiyetinde bir “krallık” haline getirdi (18 Aralık 1914).
Cihan Harbi’nde Osmanlı Orduları; Rus, Irak, Filistin-Suriye, Sînâ-Mısır, Arabistan, Çanakkale ve Galiçya gibi cephelerde savaÅŸmak zorunda kaldı. Kuvvetlerini, genelde Almanların görüşleri, onların harp hedefleri ve cephe sıkışıklıklarını gidermek doÄŸrultusunda kullandı. Sırf Alman cephesini rahatlatmak uÄŸruna ve gerekli hazırlıklar yapılmaksızın Rus cephesi açıldı ve Enver PaÅŸa kumandasında, teçhizatı noksan kuvvetlerin, Sarıkamış felâketinde 90 000 askerin feda edilmesiyle sona erdi (Kasım-Aralık 1914). Ä°ngiliz cephesini oluÅŸturan Mısır üzerine, Cemal PaÅŸa’nın kumandasında yapılan SüveyÅŸ Kanalı harekâtı (27 Temmuz 1916′da Albay von Kres komutasında yapılan ikinci Kanal harekâtı gibi), aynı anlamda, millî harp hedeflerine hizmet etmeyen bir macera, gereksiz can kayıpları ile dolu bir fiyasko olarak kaldı (Ocak-Åžubat 1915). Aynı tarihte müttefikler, Çanakkale BoÄŸazı’nı donanma harekâtıyla yarıp Ä°stanbul’u ele geçirerek Osmanlı Devleti’ni saf dışı etmek ve acil yardım bekleyen Rusya’nın imdadına yetiÅŸmek üzere harekete geçtiler (Ocak 1915). Muazzam donanmanın, deniz yolunu açamaması ve hezimeti üzerine (18 Mart 1915), savaÅŸ, kara harplerine dönüştü ve yüzbinlerce askerin boÄŸazlaÅŸması biçiminde, çok kanlı bir ÅŸekilde cereyan etti. Müttefikler, büyük fedakârlıklar ve kahramanlıklar sayesinde burada da ağır maÄŸlûbiyete uÄŸratıldılar. (Bkz. Çanakkale Zaferi) Rus cephesinde Sarıkamış felâketiyle oluÅŸan zâfiyetin daha büyük boyutlarda yol açtığı, bölgedeki Ermeni nüfusa karşı mevcut olmayan güven meselesi, müttefiklerin Çanakkale BoÄŸazı’na yaptıkları büyük saldırı esnasında, bütün vehameti ile ortaya çıktı. Bölge Ermenilerinin daha 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı arefelerinde tesbit edilen, düşmanla iÅŸbirliÄŸini önlemek ve düşmana karşı bölge güvenliÄŸi açısından zorunlu bir tedbir olarak, daha iç bölgelere nakledilmesi hususu tekrar gündeme geldi (27 Mayıs 1915). Rus iÅŸgaline uÄŸramaya baÅŸlayan bölgelerde, Ermeni ahalinin, Rus-Ermeni karışımı kuvvetlerle sürdürdükleri katliâm, bölgede oturan Müslüman ahali ile bir “sivil savaÅŸ” haline dönüştü. Müslüman ve Ermeniler arasında cereyan eden bu mücadelenin, zayi olan ve günümüze kadar propaganda malzemesi olarak kullanılagelen mübalaÄŸalı Ermeni nüfusundan çok daha fazla oranda bir Müslüman nüfusun katline ve kaybına yol açtığı ise dikkatlerden özenle kaçırılır ve sözü edilmez.
Hicaz ve Necid emîrlerinin Ä°ngilizlerin yanında yer almaları ve isyan ederek silahlı eylemler giriÅŸmeleri, Hicaz ve Mekke’nin kaybına yol açtı (1916). Yalnız, Medine, Fahri PaÅŸa tarafından, harp sonuna (Ocak 1919) kadar, Ä°ngiliz ve Araplara karşı savunuldu. Irak ve Suriye cephelerinde, Alman birliklerinin de gönderilmesiyle takviye edilmiÅŸ olarak Yıldırım Orduları Grubu teÅŸkil edildi (Mayıs 1917). Ancak, Irak, Suriye ve Filistin bölgelerindeki kayıpların telâfi edilemeyeceÄŸi ve çöküntünün önlenemeyeceÄŸi anlaşıldığından, Sadrazam Said Halim PaÅŸa’nın istifası kabul edilerek yerine Talat PaÅŸa geçti (3 Åžubat 1917). 1917 senesi, genel savaşın gidiÅŸatını etkileyen iki önemli geliÅŸmeye sahne oldu: Rusya’da komünist ihtilali patladı ve Amerika BirleÅŸik Devletleri, bilfiil müttefiklerin yanında savaÅŸa iÅŸtirak etti (Almanya’ya savaÅŸ ilanı, 6 Nisan 1917). Rus ihtilali, bu ülkenin cephelerdeki periÅŸanlığını daha da arttırdı ve Rusya’da Çarlık idaresine bir son verdi. Komünistlerin barışa hazır olmaları üzerine yapılan Brest-Litovsk AntlaÅŸması’yla (3 Mart 1918) Rus Savaşı, resmen sona erdi. Ancak, DoÄŸu Anadolu cephesinde, yapılan barış gereÄŸi iadesi gereken, “Doksanüç bozgunu” kaybı olan Batum-Ardahan-Kars (elviye-i selâse) gibi yerlerin ele geçirilmesi söz konusu olduÄŸundan, Ermeni ağırlıklı saldırılarla mücadeleye devam edildi ve nihayet bu yerler ele geçirildi. Kafkaslar’da Ermenistan, Gürcistan ve Âzerbaycan adlı üç cumhuriyet oluÅŸtu. Ancak buralar, kısa bir müddet sonra, Komünist idarenin eline düştü ve Sovyet Çarlığı’na baÄŸlandı.
Mütareke ve Barış: Batış Yılları
Sultan ReÅŸad’ın ölümü üzerine (3 Temmuz 1918) son Osmanlı padiÅŸahı olacak VI. Mehmed Vahideddin (1918-1922), felâketli bir dönemde tahta çıktı. Artık Ä°stanbul semalarında düşman uçakları uçabilmekte ve ÅŸehre bombalarını atabilmekteydi. Filistin-Suriye ve Irak cepheleri çökmüş, BaÄŸdat (11 Mart 1917), Kudüs (18 Aralık 1917), Åžam (1 Ekim 1918), Halep Ä°ngilizlerin; Beyrut (6 Ekim 1917), TrablusÅŸam, Ä°skenderun (14 Ekim 1917) Fransızların eline geçmiÅŸti. 1918 yılında devam eden askerî harekât, durumu daha da ümitsizleÅŸtirmiÅŸ, idarî ve ekonomik yapı ise artık tamamen yıkılmıştı. Nihayet Bulgarların harpten çekilmek zorunda kalmaları, genel çöküntüyü daha da hızlandırdı. Batı cephesindeki ağır yenilgiler ve içte beliren ihtilal karışıklıkları üzerine Almanya ve dağılan Avusturya-Macaristan da mütarekeye yanaÅŸtı (3-4 Kasım 1918). Sadrazam Talat PaÅŸa, Osmanlı Devleti için de mütareke yollarını açabilmek amacıyla istifa etmiÅŸ (8 Ekim 1918) ve yerine Cihan Savaşı’na girilmesine taraftar olmayan Ahmed Ä°zzet PaÅŸa hükümeti kurulmuÅŸtu (19 Ekim 1918). Böylece Ä°ttihat ve Terakkî hakimiyeti sona ermekteydi. Kısa bir müzakereden sonra dikte ettirilen mütareke, Osmanlı Devleti’nin mutlak yenilgisini belgeledi. Osmanlı Devleti’nin müstakil bir devlet olarak, artık ayakta kalamayacağının ve yapılacak barışın da, harp içinde müttefikler arasında yapılan bütün bölüşme plan ve antlaÅŸmalarına (Sykes-Picot AntlaÅŸması, 1916) uygun olarak, ne kadar ağır ÅŸartlar ihtiva edeceÄŸinin bir iÅŸareti oldu.
Mondros Mütarekesi hükümlerinin yerine getirilmesi, memleketin tüm mevcut ve muhtevasıyla, galiplere tesliminden baÅŸka bir anlam taşımaz. Alman subay ve askerleri, tahliye olunur. Bütün müstahkem mevkiler teslim edilir. Ordular dağıtılır. Liman von Sanders, kumandanı olduÄŸu Yıldırım Orduları Grubunu, Çanakkale kara savaÅŸlarında ismini duyuran, DoÄŸu’da Ruslara karşı zafer kazanan, harbin gidiÅŸatını tenkitçi bir gözle yakından takip etmiÅŸ bulunan Mustafa Kemal PaÅŸa’ya teslim ederek ayrılır. Mustafa Kemal PaÅŸa, ağır mütareke hükümlerine karşı ilk açık tepkilerini dile getirir ve Sadrazam Ä°zzet PaÅŸa’yı bu yönde uyarır. Yıldırım Orduları Grubu’nun da ilgası üzerine, Ä°zzet PaÅŸa’nın isteÄŸine uyarak Ä°stanbul’a gelir. Aynı gün, büyük bir düşman donanması da, Dolmabahçe önlerinde demir atar ve ÅŸehri iÅŸgal eder (13 Kasım 1918). Bu arada, mütarekeden sonra Ä°zzet PaÅŸa da istifa etmiÅŸ (8 Kasım 1918) ve yerini Tevfik PaÅŸa sadaretindeki hükümete bırakmıştır. Mütarekeden sonra yurt içinde baÅŸlayan siyasî kaynaÅŸma, Ä°ttihatçılara karşı duyulan infialde odaklaÅŸmış; harp suçluluÄŸu ve sorumluları, hararetle tartışılan bir konu olmuÅŸ, çeÅŸitli yolsuzluklar gündeme getirilmiÅŸ; “Ermeni tehciri” soruÅŸturularak incelenmiÅŸse de, suçlayıcı müşahhas delillerle, bir neticeye varılamamıştır. Yeni siyasî kuvveti oluÅŸturan Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi, nihayet Damad Ferid PaÅŸa’nın sadarete tayini ile (4 Mart 1919) iktidara sahip oldu. Öte yandan düşman iÅŸgaline uÄŸrayan veya böyle bir tehlike ile karşı karşıya kalan Anadolu ve Rumeli’deki çeÅŸitli bölgelerde, mahallî “Müdafaa-i Hukuk” cemiyetleri kurulmasına giriÅŸildi. Ermenilerin, Kars’ı (19 Nisan 1919); Ä°talyanların, Antalya (29 Nisan 1919) ve KuÅŸadası’nı (13 Mayıs); Yunanlıların, Fethiye’yi (11 Nisan) iÅŸgallerini, Urfa, Antep ve Adana bölgesindeki Fransız ve Ä°ngiliz iÅŸgalleri izledi. 15 Mayıs 1919′da Ä°zmir’in Yunan iÅŸgaline uÄŸraması ve Batı Anadolu’ya yönelik Yunan tecavüzü, büyük bir millî infialin uyanmasına yol açtı. Tarih içinden gelen münâferet, bu iÅŸgali, Anadolu’da doÄŸacak olan millî helecan ve ayaklanmanın tahrik noktası yaptı. Yunan saldırısına cevaz veren müttefikler, böylece yeni Türkiye’nin kurulmasına yol açmış oldular.
Anadolu’daki millî uyanış, Samsun, Sivas, Erzurum ve Trabzon bölgeleriyle, buralara komÅŸu yerlerde mutlak bir otorite ile teçhiz edildi. Galip devletlerin bu bölgelerdeki ÅŸikâyetlerine yol açan asayiÅŸsizliklere bir son verilmesi, ordu teÅŸkilatının dağıtılması ve silahların toplanması gibi hizmetlerin yerine getirilmesiyle görevlendirilerek “ordu müfettiÅŸliÄŸi”ne tayin edilen Mustafa Kemal PaÅŸa’nın Samsun’a çıkışıyla (19 Mayıs 1919), millî uyanış, düzenli bir direniÅŸe dönüşme ÅŸansına kavuÅŸtu. Mustafa Kemal’in icraatı, bir müddet sonra, Ä°tilaf devletlerinin tedirginliÄŸine yol açarak, kendisinin geri çağırılması için, Bâbıâli’yi harekete geçirdi. Ä°stanbul’dan yapılan baskılar neticesinde askerlikten istifa eden Mustafa Kemal PaÅŸa, “sîne-i millete” döndüğünü bildirerek, Anadolu’daki millî direniÅŸi düzenlemeye devam etti. Erzurum (23 Temmuz 1919) ve Sivas (4 Eylül 1919) kongreleri tertiplendi. Özellikle millî sınırlar içinde vatanın bütünlüğü ve bölünmezliÄŸi, yabancı iÅŸgal ve tecavüzlere karşı milletin direnme hakkı bulunduÄŸu, merkezî hükümetin aczi halinde, Anadolu’da geçici bir hükümetin kurulması gibi önemli kararlar alınarak ilan edildi. Millî direniÅŸ cemiyetleri, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında bir arada toplandı. Mustafa Kemal, bu kongre ve cemiyetlerin baÅŸkanlığına seçilerek, liderlik rolünü kabul ettirdi. Anadolu’da geliÅŸen millî hareket, galip devletlerin kontrolündeki Ä°stanbul hükümetinin sevkiyle sahneye çıkartılan Anzavur PaÅŸa kumandasındaki Kuvâ-yi Ä°nzbâtiyye adlı kuvvetlerle ezilmek istendi. BaÅŸarısızlık, Damad Ferid hükümetinin istifası ile sonuçlandı ve Ali Rıza PaÅŸa hükümeti kuruldu (2 Ekim 1919). Millî direniÅŸ hareketiyle irtibat ve görüşmeyi gerekli gören yeni hükümet, Amasya’da Mustafa Kemal ile görüşmelere giriÅŸir. Bu görüşmede özellikle, yeni seçimlerle ilgili bazı kararlar alınır (Amasya Mülâkatı, 22 Ekim 1919). Ancak yeni meclisin Ä°stanbul’da toplanmasının, güvenlik sebebiyle mahzurlu olduÄŸunun tesbiti, ileri görüşlülük arz eden bir önem taşımaktadır. Bu arada Sivas’ta yapılan bir toplantıda, millî hareketin sevk ve idaresini yürüten Heyet-i Temsiliyye’nin, bundan böyle Ankara’da faaliyet göstermesine karar verildi (29 Kasım 1919). Millî gaye ve hedefleri ve millî sınırları belirleyen bir belge (Mîsak-ı Millî) hazırlanarak ilan edildi. Her ÅŸeye raÄŸmen yine Ä°stanbul’da toplanan meclis (12 Ocak 1920), bu millî yemini resmen kabul ve bütün dünyaya ilan ederek tarihî bir görevi yerine getirmiÅŸ oldu (17 Åžubat 1920). Bunun üzerine, Batıda Yunan kuvvetleri taarruza geçerek iÅŸgal bölgelerini geniÅŸletmeye, DoÄŸuda Ermeniler, kanlı tecavüzlerini arttırmaya baÅŸladılar. Ä°stanbul’daki iÅŸgal kuvvetleriyse, resmî dairelere zorla girerek, ÅŸehre bir daha el koydular (16 Mart 1920). Meclis dağıldı, kaçan milletvekilleri Ankara’ya gittiler. Damad Ferid’in tekrar sadarete getirilmesiyle, bu tecavüzler tekemmül etti (5 Nisan 1920). Yeni hükümet, çaresizliÄŸini, Mustafa Kemal PaÅŸa’yı askerlikten tard ve idam cezasına mahkûm etmekle gösterdi (11 Mayıs 1920).
Barış antlaÅŸması için yapılan görüşmeler ise, Paris’te devam etmekteydi. Müttefiklerin hazırladıkları barış, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nu tamamen parçalamakta, geriye kalan Türklere, küçük bir toprak parçasını bile çok görmekteydi. Batı Anadolu’da Yunan iÅŸgali, Bizans hayallerini gerçekleÅŸtirerek boyutlar alarak bir ilhaka dönüşürken, bütün Trakya, Yunanistan’a bırakılıyordu. DoÄŸuda bir Ermenistan kurulması öngörülüyor, güney ve güneybatıda Fransız ve Ä°talyan nüfuz bölgeleri oluÅŸturuluyordu. BoÄŸazlar bölgesi, özel ve müstakil bir idareye bırakılmaktaydı. DoÄŸudaki Kürtlerin, antlaÅŸmanın imzalanmasından bir yıl sonra, ayrı bir devlet kurmak istemeleri halinde, buna, Ä°ngiliz mandaterliÄŸinde olmak kaydıyla izin verilmesi karar altına alınıyordu. Bu gibi ÅŸartlarıyla gerçek bir ölüm fermanı olan bu barış antlaÅŸması, 22 Temmuz 1922′de toplanan Saltanat Şûrâsı’nda görüşüldü. Müttefiklerin, Ä°stanbul’u Yunan iÅŸgaline terk edecekleri tehditleri ve genel ümitsizlik hali içinde, barış antlaÅŸmasının Osmanlı delegeleri tarafından imzalanmasına (10 AÄŸustos 1920, Paris/Sevr AntlaÅŸması) razı olundu. Ancak padiÅŸah tarafından tasdik olunmadı. AntlaÅŸmayı, sadece Yunanistan parlamentosu tasdik etti. Barış antlaÅŸmasına raÄŸmen Yunanlılar, Batı Anadolu’daki ileri harekât ve iÅŸgallerine kanlı bir ÅŸekilde devam ettiler. 23 Nisan 1920′de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, 19 AÄŸustos’taki tarihî toplantısında, Sevr AntlaÅŸmasını kabul eden Saltanat Şûrâsı âzalarını ve antlaÅŸmaya imza koyan delegeleri “vatan haini” olarak ilan etti ve antlaÅŸmayı tanımadığını bütün dünyaya bildirdi. DoÄŸuda Ermenilerin tecavüzleri, Kâzım Karabekir PaÅŸa kumandasındaki kuvvetlerle önlenmeye; batıdaki Yunan ilerlemeleri, dağınık millî güçlerin birleÅŸtirilmesi ve nizamî bir ordu kurulması faaliyetleriyle kuvvet bulacak olan Batı Cephesi Kumandanlığı’nın teÅŸkili ile (Ali Fuad Cebesoy, Ä°smet Ä°nönü) durdurulmaya çalışıldı. Ermenilerle sürdürülen savaÅŸ, nihayet zaferle sonuçlandırıldı. Yapılan Gümrü AntlaÅŸması’yla (2/3 Aralık 1920), “Doksanüç Harbi” kayıpları geri alınarak, Ermeni hayallerine bir son verildi. Sovyetlerle yapılan dostluk antlaÅŸmasıyla (16 Mart 1921) Ankara hükümeti, durumunu kuvvetlendirdi. Müttefiklerin, barış ÅŸartlarını hafifletme teÅŸebbüsleri belirmeye baÅŸladı. Bu doÄŸrultuda toplanan Londra Konferansı (Åžubat 1921), Anadolu için söz söyleme hakkının Ankara hükümetinde olduÄŸunun kabullenilmesi yolunda önemli bir adım sayılır. O sırada Yunan kuvvetlerine karşı kazanılan II. Ä°nönü zaferi, milletin “makûs talihi”nin de deÄŸiÅŸmekte olduÄŸunun da iÅŸareti olarak kabul edilir (31 Mart 1921. Anadolu’nun kurtuluÅŸuna gidecek olan yolun, Yunan kuvvetlerinin denize dökülmesiyle açılacağı, artık anlaşılmaktaydı. Mustafa Kemal PaÅŸa idaresindeki Sakarya Meydan Savaşı (3 Eylül 1921), Ankara’ya kadar yaklaÅŸan Yunan kuvvetlerine ağır bir darbe vurdu. Zafer, Fransa ile müstakil bir barış yapılmasını saÄŸladı (20 Eylül 1921). Sevr, yırtılmaya baÅŸlamıştı. Mustafa Kemal PaÅŸa’nın “baÅŸkumandanlık” yetkileriyle donatılmış olarak, son hesaplaÅŸmaya hazırladığı millî kuvvetler, nihayet, “Büyük Taarruz”u baÅŸlattılar (27 AÄŸustos 1922). 30 AÄŸustos’ta Yunan kuvvetleri, ağır bir maÄŸlûbiyete uÄŸratılarak dağıtıldı ve Yunan baÅŸkumandanı esir alındı. Türk kuvvetleri, büyük bir zafer kazanarak, Batı Anadolu’yu, Yunan iÅŸgal kuvvetlerinden temizleyip, Ä°zmir’e girdiler (9 Eylül 1922). Büyük zafer, Ä°stanbul’da helecanla takip edildi ve pek çokları için beklenmedik bir geliÅŸme olarak ÅŸaÅŸkınlıkla karşılandı. Yunan kuvvetlerinin imhası, Yunanistan’ın arkasındaki esas güç olan Ä°ngiltere’yi harekete geçirmiÅŸ ve ateÅŸkes için baÅŸvurular artmaya baÅŸlamıştı. Mudanya Mütarekesi, fazla bir zorlukla karşılaşılmadan, Anadolu ve Trakya’nın boÅŸaltılması neticesini temin etti (11 Ekim 1922). Düşman askerleri, geldikleri gibi çekilip gitmeye baÅŸladılar.
Son Osmanlı sadrazamı Tevfik PaÅŸa’nın, Ankara hükümetiyle barışma teÅŸebbüsleri, kabul görmedi. Müttefiklerin, Lozan’da yapılacak barış görüşmelerine Ä°stanbul hükümetini de davet etmiÅŸ olmaları ve bunu kabul eden Tevfik PaÅŸa’nın bu istikametteki faaliyetleri, Ankara’da infialle karşılandı ve bazı acil ve tarihî kararların alınmasını kaçınılmaz kıldı. Bu konudaki tartışmalar, saltanat müessesesinin varlığı üzerinde yoÄŸunluk kazanarak, nihayet 1 Kasım 1922′de saltanat ilga edildi. Tevfik PaÅŸa, istifa etti (4 Kasım 1922). Sultan Vahideddin, yeni bir sadrazam tayin etmemekle, Ankara hükümetinin kararına boyun eÄŸmiÅŸ oldu ve Ä°stanbul’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisini derhal hal ve ıskat edip, Abdülmecid Efendi’yi halife seçti (16 Kasım 1922). Lozan Barış AntlaÅŸması (25 Temmuz 1923) ile Ä°stiklâl Savaşı baÅŸarı ve zaferle sona erdirilmiÅŸtir. Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923) ve Gazi Mustafa Kemal PaÅŸa’nın reisicumhur seçilmesiyle yeni devlet, merkezi Ankara olan (13 Kasım 1923) bir Cumhuriyet haline geldiÄŸi gibi, giriÅŸilecek köklü reformlar cümlesinden olarak, hilâfet müessesesinin ilgası lüzumlu görüldüğünden, bu tarihî müesseseye son verilerek (3 Mayıs 1924), son halife Abdülmecid Efendi ve bütün Osmanlı hânedanı mensupları da yurdu terke mecbur edildiler.
Kaynak: Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Cilt 1, s. 124-135
Ekmeleddin Ä°hsanoÄŸlu (Ed.), IRCICA, Ä°stanbul 1994
Oca 13, 2008 - 2 DÃœNYA SAVAÅžI |
Â
NEDENLERÄ°
Almanya’da Nasyonal Sosyalistlerin 1933′de iktidar mevkiine geçmeleriyle Almanya savaÅŸ hazırlığına baÅŸladı. Bu hazırlığın nedenini, Nazi rejiminin emperyalist siyasetinde ve Almanya’nın Versay AntlaÅŸmasıyla uÄŸradığı haksızlıklara ve zulümlere karşı isyan ederek haklarını geri almak istemesinde buluruz.
Adolf Hitler, aynı siyaseti güden Adolf Hitler Japonya ve Ä°talya ile birleÅŸti. Bu üç devlet saldırıcı nitelikte bir baÄŸlaÅŸma meydana getirdiler. Bu baÄŸlaÅŸmaya “Üçlü Mihver” adı verildi (27 Eylül 1940)
Ä°kinci Dünya Savaşı, Alman 1 Eylül 1939′da Polonya’ya saldırması ile baÅŸladı. 3 Eylül’de Ä°ngiltere, onun arkasından Fransa, Polonya’ya yardım amacıyla Almanya’ya savaÅŸ ilan ettiler.
SavaÅŸ kısa zamanda alanını geniÅŸletti. Ä°skandinavya’dan Kuzey Afrika’ya, Balkanlardan ManÅŸ kıyılarına kadar olan bütün yerleri Almanyalar “Yıldırım Savaşı” usulüyle ele geçirdiler. 1939′da Sovyet Rusya ile Almanya arasında imzalanan dostluk paktına 22 Haziran 1941 tarihinde Alman orduları Rusya üzerine yürüdü. Bunun 12 Temmuz 1941′de Rus-Ä°ngiliz baÄŸlaÅŸması imzalandı.
7 Aralık 1941′de Japonya Havai Adalarındaki Pearl Harbour limanında bulunan Amerikan donanmasına baskın yapmak suretiyle savaÅŸa girmiÅŸ oldu. Roosevelt Japonya’ya savaÅŸ ilan ederek Rusya ve Ä°ngiltere yanında Ä°kinci Dünya Savaşına girdi (1941).
1942 yılında Mihver devletler her tarafta üstün bir durumda idi. Müttefikler ise bu beş yıl içinde hazırlıklarını tamamlamak için savunmada kaldılar.
1942 yılı sonlarında müttefikler duruma hakim olmaÄŸa baÅŸladılar. Az zamanda büyük bir hava kuvveti ve donanma yapmayı baÅŸaran Amerikalılar Pasifik’te Japonları geri çekilmeÄŸe zorladılar.
1 Ekim 1943′de müttefikler Sicilya Adasından Ä°talya’yı geçerek birinci cepheyi açtılar. Ä°talyanlar bir süre sonra teslim oldular. 6 Haziran 1944′de müttefik kuvvetler Fransa’dan Normandiya kıyılarına çıkarma yaparak Almanya’ya karşı ikinci cepheyi açtılar.
1945 senesinde Nazi Partisi dağıldı. Yeni Almanya Hükümeti 7 Mayıs 1945′de kayıtsız ÅŸartsız teslim oldu. SavaÅŸ halinde olan yalnız Japonya kalmıştı. Amerikalılar Nagazaki ve HiroÅŸima üzerine atom bombaları attıktan sonra 1945′de Japonlar teslim oldular. Böylece Ä°kinci Dünya Savaşının askeri safhası sona ermiÅŸ oldu.
ANLAŞMALAR VE SONUÇLARI
Temmuz ve Ağustos 1945’te barış anlaşmalarının koşullarını görüşmek üzere Potsdam Konferansı toplandı. Toplantıya önde gelen Müttefik temsilcileri olarak ABD’den Roosvelt’in yerine seçilen Başkan Harry S. Truman, SSCB’den Stalin ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill katıldı.
Konferansta alınan belli başlı kurallar şunlardı: Müttefikler Almanya’yı işgal edilecek ve silahsızlandıracak ve böylece gelecekte savaş çıkarma tehlikesi önlenecekti. Alman ordusu dağıtılacak sanayisi denetlenecek ve açık denizlere çıkabilecek gemi, silah yada savaş uçağı yapımı yasaklanacaktı. Hitler’in Nazi Partisi’nin düşünceleri yasaklanacaktı. Almanya’nın bütünlüğü ilkesinin dışında kalan Anlaşma koşulları genellikle uygulandı.
Nazi liderler Müttefiklerden 4 yargıç tarafından Nürnberg’de yargılandı. Yargılama yaklaşık bir yıl sürdü. Sanıklardan 12’si ölüm cezasına çarptırıldı; bunlardan biri olan Mareşal Hermann Goering zehir içerek intihar etti. 7 kişi hapis cezasına çarptırıldı. Öteki Nazi savaş suçluları da yargılanarak idam edildi yada hapsedildi. Bazı Alman bilginleri özellikle roket mühendisleri de ABD ve SSCB’ye götürüldü.
Japonya’da Müttefiklerce işgal edildi ama savaşı izleyen ilk yıllardan sonra denetim tümüyle General Dougles MacArthur yönetimindeki ABDli yetkililerin elinde kaldı. Japon ordusu dağıtıldı ve silahsızlandırıldı. Bazı Japon komutanları savaş suçlusu olarak yargılandı; idam yada hapis cezasına çarptırıldı.
Japonya ile barış antlaşması 1950 Eylülü’nde imzalandı. Bu antlaşmaya SSCB ve Hindistan karşı oldukları maddeler nedeniyle katılmadılar. Antlaşmanın en önemli sonucu, Japonya’nın topraklarının 4 adayla sınırlanmasıydı. Japonya’nın sömürgeci imparatorluğu sona erdi. Ryu-Kyu, Benin, Mariana ve Mashall adaları Bileşmiş Milletler adına yönetilmek üzere ABD’ye; güney Sahalin ve Kuril adaları ise SSCB’ye bırakıldı. Japonya’nın savaştan önce işgal ettiği Mançurya Çin’e geri verildi. Kore ise bağımsız bir devlet oldu. Ayrı bir antlaşmayla ABD’ye ve Japonya’da askeri güç bulundurma yetkisi verildi.
II. Dünya Savaşı’nda hava saldırılarında binlerce sivil insan da öldürüldü. Almanlar toplama kamplarında 6 milyon Yahudi’yi öldürdüler. Bu uygulamaya “toplu kıyım� denildi. İşgal ettikleri topraklarda yaşayan 10 milyon kişiyi evlerinden, yurtlarından ayırdılar ve Almanya’da fabrikalarda köle gibi çalışmaya zorladılar.
Yaklaşık 35 milyon insanın öldüğü bu savaşta SSCB 20 milyon yurttaşını yitirdi. Polonya’da Nazilerin burada öldürdüğü 3 milyon Yahudi’yle birlikte yaklaşık 6 milyon kişi öldü. Almanya 4 milyon, Japonya 2 milyon, ABD 298 bin, İngiliz Uluslar Topluluğu 544 bin ve İngiltere 350 bin insanını yitirdi. Çin’in ise 2 milyondan fazla askerinin öldüğü sanılmaktadır.
II. DÃœNYA SAVAÅžI VE TÃœRKÄ°YE
Türkiye II. Dünya Savaşı’na katılmadı. Ama savaş boyunca izlediği yansızlık siyasetinde zaman zaman büyük güçlüklerle karşılaştı. Türkiye 1939’da savaş olasılığının iyice artması üzerine toprak bütünlüğünü korumaya yönelik ittifak anlaşmaları sağlamak amacıyla bazı girişimlerde bulundu. Almanya ve İtalya’nın saldırgan tutumları karşısında doğal olarak bu girişimler İngiltere, Fransa ve SSCB’ye yönelikti. İlk görüşmeler sonucu 12 Mayıs 1939’da İngiltere’yle, 23 Haziran’da Fransa’yla Türkiye’nin de “Barış Cephesi� içinde yer aldığını açıklayan ortak bildiriler yayımlandı. Bunu SSCB’yle de benzeri bir anlaşma sağlanması yolundaki çabalar izledi. Ama SSCB’nin 23 Ağustos’ta Almanya’yla bir saldırmazlık anlaşması imzalaması karşısında Türkiye’nin çabaları boşa çıktı.
Bu durumlar üzerine İngiltere ve Fransa’yla ilişkiler daha da sıklaştırıldı ve 19 Ekim 1939’da Ankara’da Türkiye-İngiltere-Fransa İttifak anlaşması imzalandı. Anlaşmaya göre Türkiye bir Avrupa devletinin saldırısına uğrarsa İngiltere ve Fransa yardımda bulunacak, buna karşılık Avrupa’da çıkacak bir savaş Akdeniz’e yayılırsa Türkiye’de İngiltere ve Fransa’ya yardımda bulunacaktı. Savaşın Balkanlara doğru yayılma eğilimi göstermesi üzerine Türkiye, Balkan Antantı’na bağlı ülkelerle de işbirliğini güçlendirmeye çalıştı. Ama Şubat 1940’ta Belgrad’da toplanan Balkan Antantı Bakanlar Konseyi bu yönde olumlu bir karar alamadan dağıldı. 10 Haziran 1940’ta İtalya’nın da katılmasıyla savaş Akdeniz’e yayılınca Türkiye’nin 1939 Ankara Anlaşması’yla üstlendiği yükümlülükler gündeme geldi. Ne var ki, Fransa’nın kısa bir süre sonra Fransa’nın teslim olması, İngiltere’nin de bu konuda ısrarlı davranmaması Türkiye’yi savaştan uzak tuttu.
Alman orduları 1941 ortalarına doğru Balkanlar’ı tümüyle ele geçirince Türkiye’nin de Alman istilasına uğramasından, dolayısıyla Ortadoğu’daki yaşamsal önemdeki çıkarlarının tehlikeye girmesinden çekinen İngiltere, Türkiye’den savaşa katılmasını istedi. Bu sırada SSCB’ye saldırmaya hazırlanan Almanya da güney kanadını güvenceye almak amacıyla Türkiye’ye bir saldırmazlık anlaşması önerdi. Türkiye bunu hemen kabul etti. 18 Haziran 1941’de imzalanan bu anlaşma Türkiye’nin savaş dışı kalma siyasetinde yeni bir aşama oldu. Bunu 10 Ağustos 1941’de SSCB ile İngiltere’nin ortak notası izledi. Savaşın iyice yoğunlaştığı bu dönemde her iki ülke Türkiye’nin toprak bütünlüğüne saygılı olduklarını bildiriyorlardı. Buna karşılık Türkiye’den 1936 Montrö (Montreaux) Sözleşmesi’ni tam olarak uygulayarak İstanbul ve Çanakkale boğazlarını savaş gemilerine kapalı tutulmasını istiyorlardı.
1942’de hem Almanya’nın hem İngiltere’nin başını çektiği Müttefikler’in Türkiye’yi savaşa sokmak için baskı uyguladıkları bir yıl oldu. Türkiye çeşitli gerekçeler ileri sürerek bunların hepsini geri çevirdi. Ama 1943’te Müttefikler’in üstünlüğü belirince İngiltere bu kez savaşın bir an önce bitmesine katkıda bulunmak ve zaferin nimetinden pay almak gibi görüşlerle Türkiye’yi Müttefikler’in yanında savaşa sokmaya çalıştı. Churchill bu amaçla 30 Ocak 1943’te Adana’ya gelerek İsmet İnönü’yle görüştü. İnönü, Churchill’in Türkiye’nin en geç Ağustos 1943’te savaşa katılması isteğine karşı, bunun gerekli silahların, savaş araç ve gereçlerinin verilmesi durumunda olanaklı olabileceğini söyledi. Bu konudaki görüşmeler sürerken Müttefikler 14-24 Ağustos tarihlerinde Kanada’nın Québec kentinde, 19-30 Ekim’de de Moskova’da düzenledikleri toplantılarda Türkiye’yi savaşa katmak yolundaki baskıyı arttırma kararı aldılar. 28 Kasım-2 Aralık tarihlerinde bir doruk toplantısı yapan Churchill, Roosevelt ve Stalin de bu kararı onayladı. Bunun üzerine Churchill ve Roosevelt 3 Aralık 1943’te İsmet İnönü’yü Kahire’ye davet ederek bu konudaki kesin isteklerini ilettiler ve Türkiye’nin Şubat 1944’te savaşa katılması durumunda her türlü yardımı keseceklerini bildirdiler. İsmet İnönü’nün askeri ve stratejik gerekçelerle savaşa katılmayı reddetmesi üzerine Mart 1944’te İngiltere, Nisan 1944’te de ABD Türkiye’ye askeri yardımı durdurdu. Diplomasi alanında da baskılar sürüyordu. Bu baskılara bir süre daha direnen Türkiye savaşın gidişinin iyice belirginleşmesi üzerine 2 Ağustos 1944’te Almanya ile siyasal ilişkilerini kesti. Bunu 6 Ocak 1945’te Japonya ile ilişkilerini kesmesi izledi. Ardından Müttefik liderleri Şubat 1945’te toplanan Yalta (Kırım’da) Konferansı’nda, yeni kurulacak Birleşmiş Milletler’e yalnızca 1 Mart 1945’e kadar Almanya’ya savaş açmış ülkelerin katılmasını içeren bir karar aldılar. Bunun üzerine Türkiye 23 Şubat’ta Almanya’ya savaş ilan etti. Bu sırada Almanya’nın yenilgisi kesinleşmiş olduğundan fiilen savaşa girmedi.
KRONOLOJÄ°:
1 Eylül 1939 Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla II. Dünya Savaşı baÅŸladı.
3 Eylül 1939 Ä°ngiltere ve Fransa, Almanya’ya savaÅŸ açtı.
28 Eylül 1939 2. Dünya Savaşı sırasında Almanya ve Sovyetler Birliği Polonya’nın paylaşımı için bir plan yaptılar
4 Haziran 1940 Alman Birlikleri Paris’e girdi.
12 Haziran 1940 Ankara Hükümeti, Türkiye’nin 2. Dünya Savaşı’nda savaş dışı kalacağını açıkladı. Bakanlar Kurulu kararı açıklanırken, aynı zamanda Türkiye’nin İtalya ile ticari ilişkilerinin kesildiğini de bildirildi.
14 Haziran 1940 Alman birlikleri Paris’e girdiler.
27 Eylül 1940 Japonya, Almanya ve İtalya’nın askeri paktına katıldı
6 Aralık 1940 Yunanistan, Arnavutluk’ta, Premete kentini işgal etti
1 Mayıs 1941 II. Dünya Savaşı’nın kapılarımıza kadar dayanması üzerine Ä°stanbul’un tahliyesine (boÅŸaltılmasına) baÅŸlandı.
22 Haziran 1941 Almanya SSCB`yi istila etti.
10 AÄŸustos 1941 Terra-Nova açıklarında, Pnihce of Wales zırhlısında Churchil ile Roosvelt arasında 2 gün sürecek Newfoundland Konferans’ı yapıldı; Gelecekteki paktın temellerini atan Atlantik AntlaÅŸması ilan edildi.
8 Eylül 1941 Leningrad Almanlar tarafından kuşatıldı.
6 Aralık 1941 İngiltere, Romanya, Macaristan ve Finlandiya’ya savaş ilan etti
11 Aralık 1941 ABD ile Almanya birbirlerine savaş ilan ettiler.
25 Aralık 1941 Washington’da 14 Ocak 1945′e kadar sürecek olan Arcadia Konferansı baÅŸladı.
26 Mart 1942 Naziler Yahudiler`i Auschwitz toplama kampına göndermeye baÅŸladı…
3 Haziran 1942 Midvay deniz savaşı başladı. iki gün süren savaşta Japonlar ağır kayıplar verdiler. Japonlar 4 uçak gemisi, 4 kruvazör, 8 nakliye gemisi ve 250 uçak kaybettiler. Bu deniz savaşı ile Japonların pasifikteki ilerleyişi duruldurulmuştur.
23 Ekim 1942 General Montgomery komutasındaki Ä°ngiliz kuvvetleri Mihver cephesine karşı taarruza baÅŸladı. Taarruz baÅŸarılı oldu ve Müttefik kuvvetleri Aralık’ta Trablus’a girdiler.
8 Kasım 1942 General Eisenhover komutasındaki Amerikan kuvvetleri, Fas’ın Atlantik kıyıları ile Cezayir kıyılarına çıkmaya baÅŸladı.
20 Kasım 1942 İngilizler Bingazi’yi işgal etti
24 Kasım 1942 4. Stalingrad muharebesi başladı:
Hitler, Rusyaya bir prestij darbesi indirmek için Stalingrad’ı düşürmeye büyük önem veriyordu. Bu sebeple Temmuz 1942 sonundan itibaren 4 safhada yapılacak olan Stalingrad muharebeleri baÅŸladı.24 Kasım’a gelindiÄŸinde en ÅŸiddetli taaruz baÅŸladı. Bu taarruz sonunda Stalingrad düşürülemediÄŸi gibi, Ruslar Ocak 1943′den itibaren karşı taarruza geçip, Åžubat ayında 6. Alman Ordusunu 190 000 kiÅŸilik bir kuvvetle esir ettiler. Böylece Stalingrad muharebesi Ruslar’ın zaferi ile sonuçlanmış oldu.
27 Kasım 1942 Alman orduları Tulon limanına girerken, buradaki Fransız donanması kendini yok etti
24 Temmuz 1943 Ä°talya’da toplanan Büyük FaÅŸist Konseyi, 10 saatli tartışmalardan sonra Benito Mussolini’yi iktidardan düşürdü. Mussolini istifa etmek zorunda kaldı.
3 Eylül 1943 II.Dünya Savaşı sırasında mütefiklerin istilası üzerine İtalya, koşulsuz teslim oldu.
13 Ekim 1943 Ä°talya Almanya’ya savaÅŸ ilan etti.
28 Kasım 1943 Churchill, Stalin ve Roosevelt Tahran’da biraraya geldi. Bu üç lider şu kararları aldılar:İkinci cephenin açılması, Türkiye’nin savaşa girmesi, dünyanın savaş sonrası düzeni, Polonya’nın geleceği, Müttefik çıkarmasının Fransa’ya yapılması gibi konularda oldu. Tam bir anlaşma görülemedi. Ancak bu konferans Türkiye’nin savaşa girmesi isteğinin en net telaffuz edildiği toplantı oldu.
26 Ocak 1944 II Dünya savaşı sırasında Sovyetler birliği topraklarına giren Alman ordusu ağır kış şartlarına rağmen uzun süre savaşmayı sürdürdü. Öyleki Almanların Leningrad kuşatması 8 Eylül 1941 başladı ve yaklaşık 900 gün devam etti. Ancak Ruslar Leningrad kuşatması boyunca açlıktan ölen 1.5 milyon insana rağmen şehirlerini Almanlara bırakmadılar.
13 Ekim 1944 II. Dünya Savaşı’nda Amerikan orduları Almanya’nın Aachen kentine girdi
27 Ocak 1945 Naziler’in 1940 Nisan’ında kurduÄŸu en büyük toplama ve imha kampı olan Auschwitz, Sovyetler tarafından ele geçirildi. Auschwitz’de savaÅŸ boyunca yaklaşık iki buçuk milyon insan katledildi.
25 Şubat 1945 Türkiye, Almanya ve Polonya’ya savaş ilan etti.
20 Nisan 1945 II.Dünye Savaşı sırasında Sovyet birlikleri Berlin’e girdi.
20 Nisan 1945 II.Dünya Savaşı sırasında Sovyet birlikleri Berlin’e girdi.
7 Mayıs 1945 Almanya’nın teslim olmasıyla Ä°kinci Dünya Savaşı Avrupa’da sona erdi. UzakdoÄŸu’da ise Japonya hala savaşıyordu.
8 Mayıs 1945 2.Dünya Savaşı sona erdi.
6 AÄŸustos 1945 Amerika BirleÅŸik Devletleri, Japonya’nın HiroÅŸima ÅŸehrine ilk atom bombasını attı. Åžehirde 10 kilometrekarelik alan yerlebir olurken, 66 bin kiÅŸi öldü, 70 bin kiÅŸi de yaralandı.
10 Ağustos 1945 Japonya teslim olmayı kabul etti. II. Dünya Savaşı sona erdi.
2 Eylül 1945 Tokyo Körfezi’nde demirli bulunan Missouri zırhlısında yapılan görüşmede; BaÅŸbakan Suziki, Japonya’nın yönetimini General Mac Artur’a devrini öngören anlaÅŸmayı imzaladı.
2 Eylül 1945 ABD Başkanı Truman zafer ilan etti ve İkinci Dünya Savaşı sona erdi.
1 Ekim 1946 Nürmberg’teki yargılamalar sonucunda 12 Nazi ölüm, 2 Nazi ömür boyu, 5 Nazi de çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı
Oca 13, 2008 - TÃœRKÄ°YE TARÄ°HÄ° |
Gümrük memuru Ali Rıza Bey ile Zübeyde Hanım’ın oğlu olan Mustafa Kemal, ilköğrenimine Selanik’te başlayıp, babasının ölümü (1893) üzerine annesi ve kızkardeşiyle bir süre dayısının kâhyalık yaptığı Çalı Çiftliği’nde (Langaza, Selanik yakını) yaşadı.
Öğrenimini sürdürebilmek için yeniden Selanik’e anneannesi ve teyzesinin yanına gönderilip, askeri rüştiyeyi (1895), Manastır Askeri İdadisi’ni (1898) bitirdi. İstanbul’a gelerek, Harbiye’ye girdi (1899). Bu arada Harbiye’den tanıdığı Ali Fuat Cebesoy ve iki subay arkadaşıyla birlikte Padişah’ı eleştirdikleri ve yasak kitapları okudukları gerekçesiyle tutuklanıp, Yıldız Sarayı’nda bir süre sorguya çekildiyse de, bağışlandı.
Harbiye’yi, kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirip (1905), Şam’daki 5. Ordu’ya atandı (1905 Şubatı). Şam’da tanıştığı Mustafa Cantekin ve Müfit Özdeş adlı arkadaşlarıyla birlikte, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurup (1906), Cemiyet’in Yafa, Kudüs ve Beyrut şubelerinin örgütlenmesinde rol oynadı. Cemiyetin şubesini kurmak için Selanik’e gidip, yeniden Şam’a dönerek, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’nin, İttihat ve Terakki ile birleşmesinin (1907) ardından, Manastır’daki 3. Ordu’ya atandı.
İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girdiyse de, Cemiyet’in kurucularıyla pek anlaşamadı. Bu arada İttihat ve Terakki, 1786 Anayasası’nın geri getirilmesini isteyen bir bildiri yayınladı ve İstanbul Hükümeti’nin Rumeli’ye yolladığı birliklerin İttihatçılarla birleşmesi üzerine, İkinci Meşrutiyet ilan edildi (1908).
Meşrutiyet’in ilanını, köklü reformların izlemesi ve ordunun siyaset dışı kalması gerektiğini öne sürdüğü için İttihat ve Terakki’yle arası açılan Mustafa Kemal, Rauf (Orbay), Kâzım Karabekir, Fethi (Okyar), İsmet (İnönü), Refet (Bele), Ali Fuat (Cebesoy) Beyler gibi subaylarla muhalif bir grup oluşturdu. Bu arada Bingazi ve Trablusgarp’ta patlak veren ayaklanmaları bastırmakla görevlendirilip, görevini kan dökmeden tamamlayarak, Selanik’e döndü.
31 Mart Olayı patlak verince İstanbul’a yürüyen Hareket Ordusu’nun (bu adı kendisi vermiştir) Yeşilköy’e kadar kurmay başkanlığını yapıp, Selanik’e dönerek, İttihat ve Terakki Büyük Kongresi’ne, Trablus delegesi olarak katıldı (22 Eylül 1909).
1911′de İstanbul’da Erkânı Harbiye-i Umumiye Nezareti’nde görevlendirilip, aynı yıl başlayan Trablusgarp Savaşı’na gönüllü olarak katılarak, Tobruk ve Derne’de başarıyla savaştı; binbaşılığa yükseltilip, ertesi yıl (1912) Balkan Savaşı başlayınca, Bolayır’daki kolorduya atandı ve Edirne’nin geri alınması harekâtına katıldı. Sofya Askeri Ateşeliği’ne getirilip (1913), bir yıl sonra yarbaylığa yükseldi.
Birinci Dünya Savaşı başlayınca, İttihat ve Terakki Hükümeti’nin, yazılı uyarılarına karşın Almanya’nın yanında savaşa girmesinden sonra, Çanakkale Cephesi’nde görev verilerek, Tekirdağ’daki 19. Tümen Komutanlığı’na getirildi.
Gelibolu Yarımadası’na çıkmaya başlayan İtilâf Devletleri birliklerine karşı Anafartalar, Conkbayırı ve diğer cephelerde önemli savaşlar verdi. Hastalandığı için İstanbul’a dönüp, rütbesi albaylığa yükseltildi (1915).
1916′da Edirne’de 16. Kolordu Komutanlığı’na, hemen ardındanda livalığa yükseltilerek, Doğu’da bir başka kolorduya atandı; Diyarbakır’da Kâzım Karabekir Paşa’yla birlikte, yeni kurulmakta olan 2. Ordu’yla Muş ve Bitlis’i düşman işgalinden kurtarıp (6-7 Ağustos 1916), ertesi yıl 2. Ordu’nun komutanlığına getirildi (18 Mart 1917).
Falkenhayn komutasında kurulan Yıldırım Orduları grubu içindeki 7. Ordu Komutanlığı’na atandıysa da, askeri stratejiyle ilişkin görüş ayrılıkları nedeniyle istifa ederek İstanbul’a döndü (Ekim 1917) ve genel karargâh emrine alındı.
Alman İmparatoru’nun davet ettiği Veliaht Vahdettin’le birlikte Almanya’ya gidip, yolculuk boyunca Veliaht’a savaşın kaçınılmaz sonuçlarını anlattı. Vahdettin tahta çıkınca, 7. Ordu Komutanlığı’na ve Padişah’ın fahri yaverliğine getirilip (1918), cephenin İngiliz saldırısı karşısında çökmesi ve Almanya’nın ateşkes istemesi üstüne, Padişah’a bir telgraf çekerek, Talat Paşa Hükümeti’nin yerine kurulan yeni hükümetin, hemen Osmanlı Devleti’nin müttefiklerinden ayrı bir barış antlaşması imzalamasını, elde kalan kuvvetlerin Anadolu’ya çekilerek ulusal direnişe geçilmesini istedi.
Ahmet İzzet Paşa’nın sadrazamlığa getirilmesi ve Rauf Bey ile Fethi Bey’in de görev aldığı yeni hükümetin Mondros Ateşkesi’ni imzalamasından (30 Ekim 1918) sonra, Liman Von Sanders’in ayrılmasıyla Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı’na getirildi.
İngilizlerin müdahalesiyle Yıldırım Orduları Grubu dağıtılınca, İtilâf Devletleri birliklerinin İstanbul’u işgal ettikleri (13 Kasım 1918) günlerde İstanbul’a dönüp, Anadolu’ya geçme olanaklarını araştırmaya başladı.
İngilizlerin Samsun dolaylarındaki Rum çeteleri ile Türkler arasındaki çatışmaların önüne geçilmesini istemeleri üstüne, çok geniş yetkilerle 9. Ordu Müfettişliği’ne atanmasıyla beklediği fırsatı bulup (o sırada Yunanlılar İzmir’e asker çıkardılar), 19 Mayıs 1919′da Samsun’a ayak bastı. İlk iş olarak askeri alanda, Anadolu ve Trakya’da ayakta kalmış birliklerle, siyasal alandaysa Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak Gruplarıyla ilişki kurdu; İstanbul’un kendisine verdiği görev, bu grupları dağıtmak olduğu halde, aralarındaki bağları pekiştirmek ve Kuvay-i Milliye adı altında kurulmakta olan silahlı halk kuvvetleriyle ilişkiye geçmek için çaba gösterdi.
Havza’ya, ardından da Amasya’ya geçerek çalışmalarını sürdürdü. 3 Temmuz’da Vilayat-i Şarkiye Müdafaa-i Hukuki Milliye Cemiyeti’nin kongresine katılmak için Erzurum’a gidip, İstanbul Hükümeti’nin durumdan kuşkulanarak geri dönmesini bir telgrafla bildirmesi (7 Temmuz 1919) üstüne, görevinden ve askerlikten istifa ettiğini bildirdi.
23 Temmuz-7 Ağustos arasındaki Erzurum Kongresi’nde seçilen temsilciler kurulunun başkanlığına getirildi ve alınan kararları bir bildiriyle açıkladı. Sivas Kongresi’nde (4 Eylül 1919), Erzurum Kongresi’nin kararlarının onaylanmasından sonra, istifa etmek zorunda kalan Damat Ferit Hükümeti’nin yerine kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti’nin temsilciler kuruluyla (Heyet-i Temsiliye) görüşmeler yapmak için gönderdiği Salih Paşa’yla Amasya’da görüşerek (20-22 Ekim 1919), Amasya Protokollerini imzaladı.
Erzurum Milletvekilliği’ne seçildiği (7 Kasım 1919) halde, 12 Ocak’ta İstanbul’da toplanan Mebusan Meclisi’ne katılmadı (Mustafa Kemal’in katılmadığı bu son Osmanlı Meclisi, Misak-ı Milli İlkeleri’ni kabul etti.17 Şubat 1920).
Bu arada Damat Ferit Paşa, yeniden sadrazamlığa getirilip, Anadolu’daki ulusal hareketi “isyan�, bu hareketi yönetenleri de “eşkıya� diye niteleyerek, “hilafet ordusu� adı altında toplanan birlikleri, Mustafa Kemal Paşa’ya bağlı kuvvetlerle savaşmak için Anadolu’ya gönderdi. Bu durum karşısında Mustafa Kemal, 23 Nisan 1920′de Ankara’da ilk Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni toplayıp, Meclis’in seçtiği 11 kişilik icra vekilleri heyetinin başkanlığına getirildi (24 Nisan 1920).
Birinci Büyük Millet Meclisi döneminde, Mustafa Kemal en çok, savaşın yönetimine ilişkin sorunlarla ilgilendi. Bir yandan düşmana karşı çarpışılırken, öte yandan Çerkes Ethem gibi çetecilerin disiplin dışı davranışlarıyla uğraşmak zorunda kaldı. Doğu Cephesi’ndeki savaşlar, Kâzım Karabekir Paşa tarafından yürütülürken, Batı Anadolu’da verilen savaşların yönetimini Mustafa Kemal Paşa üzerine aldı.
Bir yıldır İzmir ve çevresini ellerinde bulunduran Yunanlılar, 22 Haziran 1920′de, Osmanlı Hükümeti’ne, Müttefikler tarafından önerilen barış antlaşmasını kabul ettirmek amacıyla ileri harekâta geçmeleri üzerine, bu ilerleyişten ürken İstanbul Hükümeti, 10 Ağustos 1920′de Sevr Antlaşması’nı imzaladı.
Ankara Hükümeti’nin bu antlaşmayı tanımadığını açıklamasının ardından, Garp Cephesi Komutanlığı’na getirilen Albay İsmet (İnönü) Bey, Birinci İnönü Savaşı’nda (10 Ocak 1921), Yunanlıları geri çekilmek zorunda bıraktı. Savaş yeniden başladıysa da, İkinci İnönü Savaşı (1 Nisan 1921) da Yunanlıların yenilgisiyle sonuçlandı.
10 Temmuz’da Yunanlılar bir genel saldırıya geçince, Garp Cephesi Karargâhı’na giderek, İsmet Paşa’ya, orduyu Sakarya’nın doğusuna geçirme emrini verdi ve komutayı üstüne aldı. Ardından, olağanüstü yetkilerle, Büyük Millet Meclisi Orduları Başkomutanlığı’na getirildi.
Yunan Ordusu’nun 23 Ağustos’ta yeniden başlattığı genel saldırıya karşı, aralıksız 22 gün 22 gece süren çetin savaşta (Sakarya Meydan Savaşı), cepheyi bizzat yönetip, Sakarya’nın doğusundaki bütün Yunan Birliklerinin yokedilmesini sağladı. 19 Eylül’de, Büyük Millet Meclisi tarafından mareşalliğe yükseltildi ve “gazi� unvanı verildi.
Sakarya Meydan Savaşı’ndan sonra Eskişehir-Kütahya-Afyon’un doğusundan geçen bir hatta güçlü biçimde mevzilenen Yunan Ordusu’nu kesin yenilgiye uğratmayı tasarlayan Mustafa Kemal, 26 Ağustos 1922 sabahı “Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir ileri!� komutuyla Büyük Taarruz’u başlattı ve ilk Türk Birliklerinin 9 Eylül’de İzmir’e girmeleriyle, üç buçuk yıldır işgal altındaki Anadolu Toprağı0 düşmandan kurtulmuş oldu.
Bu arada Uşakizade Latife Hanım’la tanışarak evlenen (29 Ocak 1923; bu evlilik 6 Ağustos 1925′te anlaşmazlık nedeniyle boşanmayla sonuçlandı) Mustafa Kemal, Mudanya Mütarekesi’nin (11 Ekim 1922) imzalanması, Vahdettin’in Türkiye’den kaçması (17 Kasım 1922), Lozan Antlaşması’nın (24 Temmuz 1923) imzalanması, İtilâf Devletleri’nin İstanbul’u boşaltmaları (2 Ekim 1923), Ankara’nın başkent olması ve Halk Fırkası’nın kurulmasının ardından, 29 Ekim 1923′te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin, cumhuriyeti ilan etmesiyle, cumhurbaşkanı seçildi.
Sonra toplumsal devrimlere girişip, ülkeyi çağdaş uygarlık düzeyine yaklaştırdı. 26 Kasım 1934′te TBMM, çıkardığı özel bir yasayla, Mustafa Kemal’e “Atatürk� soyadını verdi.
Dış siyasette “Yurtta sulh, cihanda sulh� ilkesini benimseyen Atatürk, Türkiye’nin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü, dostluk antlaşmaları, bölgesel paktlarla güvence altına aldı (Balkan Paktı, 1934; Sadabat Paktı, 1937).
Montreux Antlaşması’yla (20 Temmuz 1936), Boğazların yeniden Türk savunma sistemi içine alınmasını, Fransızlara bırakılan Hatay’ın, Ankara Antlaşması’yla anavatana katılmasını (7 Temmuz 1939) sağlayıp, yakalandığı siroz hastalığının hızla ilerlemesiyle 10 Kasım 1938′de İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda öldü.
Naaşı, İstanbul’dan Ankara’ya taşınarak önce Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu (21 Kasım 1938); ölümünün 15. yılında da, büyük bir törenle Anıtkabir’e aktarıldı (10 Kasım 1953).
Oca 13, 2008 - TÃœRKÄ°YE TARÄ°HÄ° |
Kurtuluş Savaşı’nın sonunda Mudanya Mütarekesi imzalanmış, bundan az sonra, 22 Ekim 1922′de Türkiye barış görüşmelerine çağrılmıştı. Mudanya Mütarekesi’nde de Türk heyetine başkanlık etmiş olan ismet Paşa (İnönü), dışişleri bakanlığına getirilerek Lozan’a gidecek Türk heyetine başkan atandı. Lozan Konferansı’nda İngiltere’yi Lord Curzon, İtalya’yı Mussolini, Yunanistan’ı Venizelos, Fransa’yı Poincare temsil ediyordu.
Dikenli Sorunlar
Sevr Antlaşması’na göre Türkiye’nin doğusu Ermenilerle Kürtlere, güneydoğu illeri Fransızlarla İngilizlere, Antalya dolayları İtalyanlara, Batı Anadolu ve Trakya Yunanlılara veriliyor, Boğazlar barışta ve savaşta serbest olmak üzere Müttefikler’in yönetimine bırakılıyor, kapitülasyonlar bütün devletlere tanınıyor, Anadolu’nun yalnız orta ve orta-kuzey kesimi Türklere kalıyordu. Ankara Hükümeti bu antlaşmayı hiç bir zaman tanımadı ve bağımsızlık için sonuna kadar savaşılacağını bütün dünyaya ilân etti.
Savaşı kazanıp barış masasına oturduğu zaman başta kapitülasyonlar ve Osmanlı borçları olmak üzere Sevr Antlaşması’nda yer alan birçok hüküm yeniden Türkiye’nin önüne sürüldü. Türkiye’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki sınırlar üstünde bir iddiası yoktu, ama Misak-ı Milli’den de fedakarlık edemezdi. Yabancılara verilen eski ayrıcalıkların hepsi kalkmalıydı. Batılılar bu şartları kabul etmek istemediler ve 4 Şubat 1923′te görüşmeler kesildi.
Sonuç
23 Nisan 1923′te görüşmeler yeniden başladı. Sonunda Türkiye’nin istekleri kabul edilerek 24 Temmuz 1923′te antlaşma imzalandı. Başlıca hükümleri şöyle özetlenebilir: Türkiye’nin sınırları, Irak kesimi (Musul) dışında Misak-ı Milli’de çizildiği gibi olacak, Yunanistan savaş tazminatı olarak Edirne yakınındaki Karaağaç’ı Türkiye’ye bırakacaktı, fiğe Denizi’nde Bozcaada ile Gökçeada Türkiye’ye verilecek, Midilli, Sakız, Sisam gibi Anadolu’ya yakın adalar, askersizleştirilmek şartıyla Yunanistan’a bırakılacaktı.
Türkiye’deki Rumlarla, Yunanistan’daki Türkler yer değiştirecek, Batı Türkleriyle İstanbul Rumları bu değişimin dışında tutulacaktı. Kapitülasyonlar her yönüyle son bulacaktı. Musul ve Osmanlı borçları konusu barış antlaşmasından sonra taraflar arasında çözülecekti.
Çanakkale ve İstanbul boğazları silâhsız bölge olacak, ancak savaş halinde silahlandırılacaktı (Türkiye aleyhine olan bu madde 1936 Montrö Antlaşması’yla ortadan kalkarak, Boğazlar kayıtsız ve şartsız Türk egemenliğine geçmiştir). Türkiye’deki yabancılar ve yabancı kurumlar Türk yasalarına göre yönetilecekti.
Böylece Lozan Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin kabullendiği Sevr Antlaşması’nın Türkiye’yi bölüp parçalayan, egemenliğinden eden ağır hükümlerini ortadan kaldırarak Kurtuluş Savaşı ile kurulan yeni Türk Devleti’nin egemenlik ve bağımsızlığını bütün dünyaya kabul ettirdi.
«Üstün asker, Üstün diplomat!»
Lozan Barış Konferansı’na Fransa adına katılan general Pelle, Türk başdelegesi general İsmet İnönü için şunları söylemişti: «Üstün bir asker olduğu kadarda üstün bir diplomat! Az söylüyor, öz söylüyor. Bir şeye olmaz! dediği zaman, biliyorsunuz ki o şey olmaz’dır; artık onu yaptırmamağa uğraşacaktır. Onun için görüşmelerde, peki kabul ediyorum dediği zaman rahatlık duyardım. Hayır! dediği zamansa büyük bir çekişmenin başlamak üzere olduğunu anlardık».
Altın Kalem
Lozan Barış Antlaşması Rumini Sarayı’nda yapılan büyük törende imzaya sunulduğu zaman önce Türkiye Cumhuriyeti’nin başdelegesi İsmet Paşa yerinden kalktı, masaya doğru yürüdü, tam ortasına gelince durdu. Sağ elini ceketinin iç cebine götürerek oradan renkli bir mahfaza çıkardı, açtı, içinden bir altın kalem aldı ve Gazi Mustafa Kemal’in antlaşmayı imzalamak üzere kendisine gönderdiği bu tarihi kalemle, ayakta, biraz eğilerek, genel sekreter Massigli’nin önüne koyduğu antlaşmaya, 24 Temmuz 1923, tam saat üçü dokuz geçe imzasını attı».Ve Yeni Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş oldu.Ali Naci Karacan, Lozan adlı kitaptan alınmıştır.
Oca 13, 2008 - TÃœRKÄ°YE TARÄ°HÄ° |
İstiklâl Savaşı
Anadolu’daki millî uyanış, Samsun, Sivas, Erzurum ve Trabzon bölgeleriyle, buralara komÅŸu yerlerde mutlak bir otorite ile teçhiz edildi. Galip devletlerin bu bölgelerdeki ÅŸikâyetlerine yol açan asayiÅŸsizliklere bir son verilmesi, ordu teÅŸkilatının dağıtılması ve silahların toplanması gibi hizmetlerin yerine getirilmesiyle görevlendirilerek “ordu müfettiÅŸliÄŸi”ne tayin edilen Mustafa Kemal PaÅŸa’nın Samsun’a çıkışıyla (19 Mayıs 1919), millî uyanış, düzenli bir direniÅŸe dönüşme ÅŸansına kavuÅŸtu. Mustafa Kemal’in icraatı, bir müddet sonra, Ä°tilaf devletlerinin tedirginliÄŸine yol açarak, kendisinin geri çağırılması için, Bâbıâli’yi harekete geçirdi. Ä°stanbul’dan yapılan baskılar neticesinde askerlikten istifa eden Mustafa Kemal PaÅŸa, “sîne-i millete” döndüğünü bildirerek, Anadolu’daki millî direniÅŸi düzenlemeye devam etti. Erzurum (23 Temmuz 1919) ve Sivas (4 Eylül 1919) kongreleri tertiplendi. Özellikle millî sınırlar içinde vatanın bütünlüğü ve bölünmezliÄŸi, yabancı iÅŸgal ve tecavüzlere karşı milletin direnme hakkı bulunduÄŸu, merkezî hükümetin aczi halinde, Anadolu’da geçici bir hükümetin kurulması gibi önemli kararlar alınarak ilan edildi. Millî direniÅŸ cemiyetleri, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında bir arada toplandı. Mustafa Kemal, bu kongre ve cemiyetlerin baÅŸkanlığına seçilerek, liderlik rolünü kabul ettirdi. Anadolu’da geliÅŸen millî hareket, galip devletlerin kontrolündeki Ä°stanbul hükümetinin sevkiyle sahneye çıkartılan Anzavur PaÅŸa kumandasındaki Kuvâ-yi Ä°nzbâtiyye adlı kuvvetlerle ezilmek istendi. BaÅŸarısızlık, Damad Ferid hükümetinin istifası ile sonuçlandı ve Ali Rıza PaÅŸa hükümeti kuruldu (2 Ekim 1919). Millî direniÅŸ hareketiyle irtibat ve görüşmeyi gerekli gören yeni hükümet, Amasya’da Mustafa Kemal ile görüşmelere giriÅŸir. Bu görüşmede özellikle, yeni seçimlerle ilgili bazı kararlar alınır (Amasya Mülâkatı, 22 Ekim 1919). Ancak yeni meclisin Ä°stanbul’da toplanmasının, güvenlik sebebiyle mahzurlu olduÄŸunun tesbiti, ileri görüşlülük arz eden bir önem taşımaktadır. Bu arada Sivas’ta yapılan bir toplantıda, millî hareketin sevk ve idaresini yürüten Heyet-i Temsiliyye’nin, bundan böyle Ankara’da faaliyet göstermesine karar verildi (29 Kasım 1919). Millî gaye ve hedefleri ve millî sınırları belirleyen bir belge (Mîsak-ı Millî) hazırlanarak ilan edildi. Her ÅŸeye raÄŸmen yine Ä°stanbul’da toplanan meclis (12 Ocak 1920), bu millî yemini resmen kabul ve bütün dünyaya ilan ederek tarihî bir görevi yerine getirmiÅŸ oldu (17 Åžubat 1920). Bunun üzerine, Batıda Yunan kuvvetleri taarruza geçerek iÅŸgal bölgelerini geniÅŸletmeye, DoÄŸuda Ermeniler, kanlı tecavüzlerini arttırmaya baÅŸladılar. Ä°stanbul’daki iÅŸgal kuvvetleriyse, resmî dairelere zorla girerek, ÅŸehre bir daha el koydular (16 Mart 1920). Meclis dağıldı, kaçan milletvekilleri Ankara’ya gittiler. Damad Ferid’in tekrar sadarete getirilmesiyle, bu tecavüzler tekemmül etti (5 Nisan 1920). Yeni hükümet, çaresizliÄŸini, Mustafa Kemal PaÅŸa’yı askerlikten tard ve idam cezasına mahkûm etmekle gösterdi (11 Mayıs 1920).
Barış antlaÅŸması için yapılan görüşmeler ise, Paris’te devam etmekteydi. Müttefiklerin hazırladıkları barış, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nu tamamen parçalamakta, geriye kalan Türklere, küçük bir toprak parçasını bile çok görmekteydi. Batı Anadolu’da Yunan iÅŸgali, Bizans hayallerini gerçekleÅŸtirerek boyutlar alarak bir ilhaka dönüşürken, bütün Trakya, Yunanistan’a bırakılıyordu. DoÄŸuda bir Ermenistan kurulması öngörülüyor, güney ve güneybatıda Fransız ve Ä°talyan nüfuz bölgeleri oluÅŸturuluyordu. BoÄŸazlar bölgesi, özel ve müstakil bir idareye bırakılmaktaydı. DoÄŸudaki Kürtlerin, antlaÅŸmanın imzalanmasından bir yıl sonra, ayrı bir devlet kurmak istemeleri halinde, buna, Ä°ngiliz mandaterliÄŸinde olmak kaydıyla izin verilmesi karar altına alınıyordu. Bu gibi ÅŸartlarıyla gerçek bir ölüm fermanı olan bu barış antlaÅŸması, 22 Temmuz 1922′de toplanan Saltanat Şûrâsı’nda görüşüldü. Müttefiklerin, Ä°stanbul’u Yunan iÅŸgaline terk edecekleri tehditleri ve genel ümitsizlik hali içinde, barış antlaÅŸmasının Osmanlı delegeleri tarafından imzalanmasına (10 AÄŸustos 1920, Paris/Sevr AntlaÅŸması) razı olundu. Ancak padiÅŸah tarafından tasdik olunmadı. AntlaÅŸmayı, sadece Yunanistan parlamentosu tasdik etti. Barış antlaÅŸmasına raÄŸmen Yunanlılar, Batı Anadolu’daki ileri harekât ve iÅŸgallerine kanlı bir ÅŸekilde devam ettiler. 23 Nisan 1920′de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, 19 AÄŸustos’taki tarihî toplantısında, Sevr AntlaÅŸmasını kabul eden Saltanat Şûrâsı âzalarını ve antlaÅŸmaya imza koyan delegeleri “vatan haini” olarak ilan etti ve antlaÅŸmayı tanımadığını bütün dünyaya bildirdi. DoÄŸuda Ermenilerin tecavüzleri, Kâzım Karabekir PaÅŸa kumandasındaki kuvvetlerle önlenmeye; batıdaki Yunan ilerlemeleri, dağınık millî güçlerin birleÅŸtirilmesi ve nizamî bir ordu kurulması faaliyetleriyle kuvvet bulacak olan Batı Cephesi Kumandanlığı’nın teÅŸkili ile (Ali Fuad Cebesoy, Ä°smet Ä°nönü) durdurulmaya çalışıldı. Ermenilerle sürdürülen savaÅŸ, nihayet zaferle sonuçlandırıldı. Yapılan Gümrü AntlaÅŸması’yla (2/3 Aralık 1920), “Doksanüç Harbi” kayıpları geri alınarak, Ermeni hayallerine bir son verildi. Sovyetlerle yapılan dostluk antlaÅŸmasıyla (16 Mart 1921) Ankara hükümeti, durumunu kuvvetlendirdi. Müttefiklerin, barış ÅŸartlarını hafifletme teÅŸebbüsleri belirmeye baÅŸladı. Bu doÄŸrultuda toplanan Londra Konferansı (Åžubat 1921), Anadolu için söz söyleme hakkının Ankara hükümetinde olduÄŸunun kabullenilmesi yolunda önemli bir adım sayılır. O sırada Yunan kuvvetlerine karşı kazanılan II. Ä°nönü zaferi, milletin “makûs talihi”nin de deÄŸiÅŸmekte olduÄŸunun da iÅŸareti olarak kabul edilir (31 Mart 1921. Anadolu’nun kurtuluÅŸuna gidecek olan yolun, Yunan kuvvetlerinin denize dökülmesiyle açılacağı, artık anlaşılmaktaydı. Mustafa Kemal PaÅŸa idaresindeki Sakarya Meydan Savaşı (3 Eylül 1921), Ankara’ya kadar yaklaÅŸan Yunan kuvvetlerine ağır bir darbe vurdu. Zafer, Fransa ile müstakil bir barış yapılmasını saÄŸladı (20 Eylül 1921). Sevr, yırtılmaya baÅŸlamıştı. Mustafa Kemal PaÅŸa’nın “baÅŸkumandanlık” yetkileriyle donatılmış olarak, son hesaplaÅŸmaya hazırladığı millî kuvvetler, nihayet, “Büyük Taarruz”u baÅŸlattılar (27 AÄŸustos 1922). 30 AÄŸustos’ta Yunan kuvvetleri, ağır bir maÄŸlûbiyete uÄŸratılarak dağıtıldı ve Yunan baÅŸkumandanı esir alındı. Türk kuvvetleri, büyük bir zafer kazanarak, Batı Anadolu’yu, Yunan iÅŸgal kuvvetlerinden temizleyip, Ä°zmir’e girdiler (9 Eylül 1922). Büyük zafer, Ä°stanbul’da helecanla takip edildi ve pek çokları için beklenmedik bir geliÅŸme olarak ÅŸaÅŸkınlıkla karşılandı. Yunan kuvvetlerinin imhası, Yunanistan’ın arkasındaki esas güç olan Ä°ngiltere’yi harekete geçirmiÅŸ ve ateÅŸkes için baÅŸvurular artmaya baÅŸlamıştı. Mudanya Mütarekesi, fazla bir zorlukla karşılaşılmadan, Anadolu ve Trakya’nın boÅŸaltılması neticesini temin etti (11 Ekim 1922). Düşman askerleri, geldikleri gibi çekilip gitmeye baÅŸladılar.
Son Osmanlı sadrazamı Tevfik PaÅŸa’nın, Ankara hükümetiyle barışma teÅŸebbüsleri, kabul görmedi. Müttefiklerin, Lozan’da yapılacak barış görüşmelerine Ä°stanbul hükümetini de davet etmiÅŸ olmaları ve bunu kabul eden Tevfik PaÅŸa’nın bu istikametteki faaliyetleri, Ankara’da infialle karşılandı ve bazı acil ve tarihî kararların alınmasını kaçınılmaz kıldı. Bu konudaki tartışmalar, saltanat müessesesinin varlığı üzerinde yoÄŸunluk kazanarak, nihayet 1 Kasım 1922′de saltanat ilga edildi. Tevfik PaÅŸa, istifa etti (4 Kasım 1922). Sultan Vahideddin, yeni bir sadrazam tayin etmemekle, Ankara hükümetinin kararına boyun eÄŸmiÅŸ oldu ve Ä°stanbul’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisini derhal hal ve ıskat edip, Abdülmecid Efendi’yi halife seçti (16 Kasım 1922). Lozan Barış AntlaÅŸması (25 Temmuz 1923) ile Ä°stiklâl Savaşı baÅŸarı ve zaferle sona erdirilmiÅŸtir. Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923) ve Gazi Mustafa Kemal PaÅŸa’nın reisicumhur seçilmesiyle yeni devlet, merkezi Ankara olan (13 Kasım 1923) bir Cumhuriyet haline geldiÄŸi gibi, giriÅŸilecek köklü reformlar cümlesinden olarak, hilâfet müessesesinin ilgası lüzumlu görüldüğünden, bu tarihî müesseseye son verilerek (3 Mayıs 1924), son halife Abdülmecid Efendi ve bütün Osmanlı hânedanı mensupları da yurdu terke mecbur edildiler.
Kaynak: Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Cilt 1, s. 124-135
Ekmeleddin Ä°hsanoÄŸlu (Ed.), IRCICA, Ä°stanbul 1994
Oca 13, 2008 - SAVAÅž ve SEFERLER |
Talas Savaşı (Zaferi)
Ä°lk müttefik Türk ve Ä°slam orduları ile Çin ordusu arasında yapılan meydan savaşı. Ä°slamiyet’i henüz kabul etmeyen Türklerin, Orta Asya’da Ä°slâm dînini tanıtıp yayan Araplarla birlikte, Çinlilere karşı, Talas’ta yaptıkları bu savaÅŸ, sebep ve sonuçları bakımından çok önemlidir.
Göktürk Ä°mparatorluÄŸu’nu yıkmış olan Çin’in başındaki Tang Sülâlesi (618-906) devrinde Ä°mparator Hivang-Çang (713-755), Türk HanoÄŸulları’nın hâkimiyetindeki ÅžaÅŸ/TaÅŸkent ÅŸehrini ele geçirmek istedi. Bu gayeyle TaÅŸkent Seferine çıkan Kuça Valisi Kao Sien-tche çok geçmeden TaÅŸkent hükümdarı Bagatur-tudun’u esir alarak Çin Ä°mparatoruna gönderdi.
Bagatur-tudun’un öldürülmesi üzerine oğlu Tüen-en, başta Karluklar olmak üzere bölgedeki Türk boylarını Çin’e karşı birlikte harekete çağırdı. Ancak Göktürklerin yıkılmasından sonra henüz birliğini kuramamış olan Türkler, Çin kuvvetleriyle tek başlarına mücadele edemeyeceklerini bildikleri için Abbasîlerden yardım istediler. Ziyad bin Sâlih kumandasında gelen İslam ordusu, yardımcı Türk kuvvetleriyle birleşti. Bunu haber alan Çin komutanı Kao Sien-tche de 100 000 kişilik orduyla, Talas şehrine geldi ve burada müttefik kuvvetlerle karşılaştı. 751 yılı Temmuzunda başlayan savaş, pek şiddetli bir şekilde beş gün devam etti. Savaşın son gününde Çin kuvvetlerinin arkasına sarkan Karluklar, düşmana ağır bir darbe indirdiler. Kao Sien-tche az bir kuvvetle canını zor kurtarabildi. Savaşta Çinliler, elli bin ölü ve yirmi bin esir verdiler.
Talas Meydan Muharebesinin zaferle neticelenmesi; Türk, Çin, İslam ve dünya tarihiyle medeniyetinde çok önemli tesirler bıraktı. Çinliler Talas yenilgisinden sonra 20. yüzyıla kadar, Tanrı Dağları (Tiyenşan) batısına geçemediler. Batı Türkistan, Çin tehlikesinden kurtuldu.
Karluklar, Talas Zaferinden on beÅŸ yıl sonra, 766 tarihinde, Tanrı DaÄŸları batısında ve Çu Irmağı boylarında müstakil Türk devleti kurdular. Türkistan’daki Kamlık (Åžamanlık), Buda ve Mani dinlerindeki yerli ve göçebe Türklerle Müslümanlar arasında, serbest ticaret, dostluk ve iyi münasebetler baÅŸladı. Türkler, Müslümanlarla tanışıp, Ä°slam dînini yakından tanıma imkânına kavuÅŸtular. Ä°slam dîninin üstün esasları, mütekâmil hâli, buralardaki Türklerin Ä°slamiyet’i benimsemelerine sebep oldu. Ä°slam medeniyet dairesine, Orta Asya’da, binlerce Türk girdi.
Türkler, kâğıt yapmasını Araplara öğretti. Semerkand’daki imalathânelerde yapılan ipekten kâğıtlar, Orta Doğu ve Akdeniz’e yayıldı. Müslüman Araplar, hakimiyetlerindeki bölgelerden öğrendikleri kâğıdı imal ederek medeniyetin bütün dünyada hızla yayılmasına hizmet ettiler.
Oca 13, 2008 - SAVAÅž ve SEFERLER |
Malazgirt Savaşı (Malazgirt Zaferi)
Türklere Anadolu’yu kazandıran, Selçuklu-Bizans Savaşı.
Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Alparslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen kuvvetleri arasında, 26 Ağustos 1071 tarihinde, Doğu Anadolu’da Malazgirt Ovasında meydana geldi. Bu muharebe, dinî, millî, siyasî, askerî neticeleri ve Türk-İslâm tarihinin en büyük zaferlerinden biri olması bakımından önemlidir.
Selçuklu Türkleri, Malazgirt Meydan Muharebesinden yıllar önce, Anadolu içlerine gazâ akınları tertip ettiler. Bu akınlarda, Anadolu’nun, Türklerin yerleşmesine müsait coğrafî hususiyet ve zenginliklere sahip olduğu tespit edildi. Selçuklu Türklerinin Anadolu’ya akınları, Bizans Devletini telaşlandırdı. Akıncıların bu gazâlarında, Anadolu ahalisine terör ve tahribattan ziyade adaletle muamelesi, zalimleri ortadan kaldırmaları, can, mal, ırz emniyetini sağlamaları, bölge halkının Selçuklu idaresini gönülden tercih etmelerine yol açtı. Doğu hududundaki hadiseleri dikkatle takip eden Bizanslı idareciler; ülkelerinin bütünlüğü ve devletin bekası için tedbir almaya başladılar. Bizans’ın ancak meşhur tarihi entrikalarla yüzyıllardan beri Anadolu’da hakimiyetini koruyabilmesi, zulme varan sıkı tedbirleri, halka kötü muamelesi, yerli ahalinin Türklerin idaresini tercih etmelerini daha da kolaylaştırdı.
Bizans İmparatoru Romanos Diogenes (Romen Diyojen) iyi bir cengâverdi. Fakat hanedan mensubu değildi. Askerlik bilgisi, tecrübe ve cesareti, dul Bizans İmparatoriçesi Eudoxie’nin dikkatini çektiğinden, diğer aday ve teklifleri reddederek, 1068’de Diyojen’i tercih etmesine sebep oldu. Hanedan dışından bir şahsın Bizans İmparatorluğuna getirilmesi üzerine asiller, iktidara karşı cephe aldılar. Ülke içindeki muhalefeti tasfiye etmekle meşgul olan Diyojen, zekâ ve tecrübesine inandığı şahısları devlet kadrolarında vazifelendirip, Bizans’ın doğu hududundaki hadiseleri de dikkatle takip ettirdi. Ani ve Kars’ı zaptederek Ani’nin askerî mevkilerini tahrip eden Selçuklulara karşı, tahta çıkışından, 1071 yılına kadar her yıl sefere çıktı. 1068’de Pozantı’ya, 1069’da Palu’ya kadar geldi. 1070’te de Kayseri’ye ordu gönderdi. Bu seferlerle, Bizans ordusunun muharebe kabiliyeti ve tecrübesi arttırılıp, disiplinli olması sağlandı.
Selçuklu akınlarının Ege Denizine, Marmara’ya kadar uzanması ve 1071’de Şiî-Fâtımî Devletinin, İslâm ülkeleri ve Abbasî Halifeliği için tehlike arz etmesi üzerine, Mısır Seferine çıkan Selçuklu Sultanı, Suriye’de bulunuyordu. Türklerin Suriye topraklarındaki harekâtını haber alan Bizans İmparatoru Diyojen, doğuya hareket etti. Hareketinden önce verdiği nutukta azmini şöyle belirtiyordu: “Doğu hudutlarımızda büyük bir İslâm tehlikesi belirmiştir. Bu tehlikeyi büyümeden ortadan kaldırmalıyız. Ordunun başında; bu tehlikeyi kesin olarak kaldırmaya gidiyorum.�
Romen Diyojen, 13 Mart 1071’de İstanbul’dan 200 000’den ziyade Frank, Norman, Slav, Gürcü, Abaza, Ermeni ve Rumeli’de yaşayan İslâm dînini kabul etmemiş Peçenek ve Uz Türklerinden de ücretli asker alarak Anadolu’ya geçti.
Bütün kaynaklarını seferber ederek hazırladığı ordusuna güvenen Diyojen, Bizanslılara büyük zaferle dönmeyi vaad ediyordu. Sivas’a gelen Diyojen, bu bölgedeki Ermeni Prensleri ile ahalisini, toptan öldürttü. Ermenilerin mallarını askerlerine yağma ettirdi. Sivas’tan hareket etmeden önce, generalleri ile harp meclisi kurdu. Bu harp meclisinde, muharebenin, alınacak karar, plan ve hedefi tayin edilecekti. Gerçi Diyojen’in plan ve hedefi kafasında çizilmişti. Bu, Türklerin Anadolu’ya bir daha akın yapmamalarını sağlayacak bir plandı. İran’ın içlerine ilerleyecek, Türkleri daha da doğuya sürecek, başşehirlerini zaptedecekti. İmparator, yalnız Anadolu’yu elinde bulundurmak ve Türkleri yok etmek değil, bütün İslâm ülkelerini de almaya karar vermişti. Horasan, Rey, Irak-ı Acem ve Arap, Suriye valiliklerini komutanlarına vermeyi tasarlamış ve hattâ vaad etmişti. İstilâ edeceği İslâm ülkelerindeki camilerin yerine kiliseler açmayı ve bu suretle İslâm dinini ortadan kaldırmayı da aklına koymuştu. Harp meclisinde, generallerden, takip edilmesini lüzumlu gördükleri tekliflerin, ortaya konmasını istedi.
Sivas’taki harp meclisinde, yapılacak harekâtın plan ve hedefi hakkında, iki ana teklif ortaya çıktı. Birincisi; Bizans ordusunun en bilgili ve tecrübeli komutanlarından Rumeli ordusu kumandanı General Nikefor Bryennes ile iyi bir stratejist ve tecrübeli bir komutan olan Türk asıllı general Magistors Tarkhal’dan (Jozeph Tarhchaniotes) geldi. Bu iki general, hudut boylarındaki tecrübelerine dayanarak, Türklere karşı çok ihtiyatlı harekâta giriÅŸmeyi tavsiye edip, ordunun Erzurum’a kadar ilerleyerek, burada Türk ordusunu muharebeye zorlayacak ve kışkırtacak bir tertibin alınmasını, bu suretle muharebenin kendi toprakları içinde yapılarak lojistik desteÄŸin kolaylaÅŸtırılmasını ve Türklerin istifadesine yarayacak her türlü maddî imkânların tahrip edilmesini teklif ettiler. Bu teklife karşılık, Ä°mparator’a hoÅŸ görünmek isteyen ikinci teklif sahibi muhalif generaller ise, hedefin daha derin olmasını ve ordunun vakit kaybetmeden Erzurum’a varıp, Ä°ran’a yönelmesini ve Türk ordusu ile nerede rastlanırsa orada, daha ziyade Türk ülkeleri içinde harp edilerek yok edilmesini teklif edip, birincileri korkaklıkla itham ettiler. Bu son teklif, esasen Bizans Ä°mparatoru’nun planına uygun düştüğünden, ordunun doÄŸuya hareketini emretti.
Bizans ordusunun doÄŸuya hareketini haber alan Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Mısır Seferinden vazgeçti. Suriye’den geri dönüşte, önce doÄŸuya yönelerek, gerekli savaÅŸ hazırlıklarını yaptı. Bu arada karakulakları (casus) vasıtalarıyla da Bizanslılara, Türklerin Rey’e çekildiÄŸi haberlerini yaymakta idi. Nihayet Diyarbekir’den kuzeye yöneldi ve Bizans’ın beklemediÄŸi bir anda, Malazgirt’in doÄŸusunda ordugâhını kurup savaÅŸ hazırlığına baÅŸladı. Alparslan, muharebe azmiyle ordugâh kurarken, önceden, düşmanla dövüşeceÄŸini BaÄŸdat’taki Abbasî Halifesine bildirdi. Büyük Sultan, savaÅŸ baÅŸlamadan evvel, Halife El-Kâim’in (1031-1075) gönderdiÄŸi Ä°bnü’l-Mahleban’ı (Ä°bn-i Mühelban), deÄŸerli komutanlarından Sav Tigin’le birlikte Diyojen’e elçi gönderdi.
Sultan Alparslan’ın heyeti, 25 Ağustos 1071 sabahı, Bizans ordugâhında hafife alınıp, hakarete uğradı. Diyojen, heyet başkanına; “Kışlamak için İsfahan’ın mı, yoksa Hemedan’ın mı� daha iyi olduğunu sordu. Sulh teklifini şiddetle reddedip; “Sultânınıza söyleyiniz; kendileriyle sulh müzakerelerini Rey’de yapacağım, ordumu İsfahan’da kışlatıp, Hemedan’da sulayacağım� dedi. Heyet başkanı da, Diyojen’e; “Atlarınızın Hemedan’da kışlayacaklarından ben de eminim, fakat sizin nerede kışlayacağınızı bilemiyorum� diyerek, gereken karşılığı verdi.
Sultan Alparslan, muharebe öncesi Halife’den dua talep etti. Abbasî Halifesi, camilerde cuma hutbesinde Alparslan ve ordusunun muzaffer olması için okunacak hutbe metni gönderdi. Muharebe gecesi, Alparslan, ayırdığı bir kuvvetle Bizanslıları, atılan ok ve naralar ile bütün gece tâciz ederek yorgun bir hâle düşürdü. Selçuklular, Bizanslı safında bulunan Türk asıllı birliklerle temas kurdu. Onların, Bizans ordugâhından ayrılarak Selçuklu ordusuna katılmalarını temin etti.
Malazgirt Muharebesinde Bizans ordusunun kumanda kademesi şu şekilde idi: Merkezde Bizans İmparatoru Romen Diyojen olup, yanında hassa ve seçkin birlikler vardı. Sağ kanatta, Anadolu ordusu kumandanı Mikhail Attalicpiates; sol kanatta Rumeli ordusu kumandanı Nikefor Bryennes; ihtiyatta da Andronikos Doucas vazifeliydi. Bizans ordusunun taktiği, Türkleri imha etmekti. Sultan Alparslan kumandasındaki kırk bin kişilik Selçuklu ordusu, yarım hilâl şeklinde tertibat aldı. Hafif süvâri kıtaları, kanatlara yerleştirildi. Ordu merkezi, düşman karşısında birleşmeden yavaş yavaş geri çekilecek ve onu hırpalayacak, at üstünde ok atan süvariler, düşmanın yan ve gerilerine taarruz ederek, Bizans ordusunu dağıtmaya çalışacaklardı. Taarruza katılan düşman süvarisi ezilerek geri atılacaktı. Bu şekilde ilerleyen düşman ordusu, karargâhından kâfi derecede uzaklaştıktan sonra, baskın kıtaları, düşmanın gerilerine taarruz edecek, asıl ordu da, bir ağırlık teşkil ederek, düşmanın kanatlarından birine taarruzla, onu yıktıktan sonra saldırıyı diğer kanada çevirmek suretiyle sonuca gidilecekti.
Selçuklu Sultanı Alparslan, âlim ve devlet adamlarının tavsiyesiyle, muharebeyi Cuma günü yapmayı tercih etti. 26 Ağustos Cuma günü askerlerini toplayan Alparslan, atından inip secdeye vardı; “Yâ Rabbî sana tevekkül ediyor, azametin karşısında yüzümü yere sürüyor ve senin uğrunda cihad ediyorum. Yâ Rabbî niyetim hâlistir. Bana yardım et; sözlerimde hilaf varsa beni kahret!� diye dua etti. Sonra askerlerine dönerek; “Burada Allahü teâlâdan başka bir sultan yoktur, emir ve kader O’nun elindedir. Bu sebeple benimle birlikte cihad etmekte veya benden ayrılmakta serbestsiniz� dedi. Askerler coşarak hep bir ağızdan; “Asla emrinden ayrılmayacağız� karşılığını verdiler. Sonra hepsi ağlayarak helâlleştiler. Sultan, beyazlar giydi. Atının kuyruğunu bağlayıp, eline er silâhı olan gürzü alıp, şöyle hitap etti: “Askerlerim! Şehit olursam, bu beyaz elbise, kefenim olsun. O zaman rûhum göklere çıkacaktır. Benden sonra oğlum Melikşah’ı tahta çıkarınız ve ona bağlı kalınız. Zaferi kazanırsak, istikbal bizimdir�. Bu nutku, hitabet sanatının ve muharebe öncesi psikolojik şartların, bütün inceliklerine sâhipti. Askerler coşup, şevke geldi.
Cuma namazından sonra başlayan muharebede Sultan Alparslan, fevkalade bir muharebe taktiği uyguladı. Bozkır çevirme hareketiyle, Türk ordusu hilâl şeklinde yayıldı. Muharebenin başlamasından iki saat sonra, Peçenek ve Uz Türkleri, Bizanslılardan ayrılıp, millî bir his ile, Müslüman Selçuklu Sultanına tâbi oldular.
Mezhep baskısı sebebiyle Bizanslılara kırgın ve kızgın bulunan Ermeni kuvvetleri de, muharebe meydanını terk etti. Bu hadiseler, Bizanslılarda manevî bozguna yol açtı. Bizans ordusunda Türklerin ok, gürz ve kılıcından kurtulanların, akşam teslim olmaya can attıkları görüldü. Cengâverliğine rağmen hiçbir şey yapamayan mağrur Bizans İmparatoru Diyojen, yaralı halde bütün mâiyeti ile birlikte esir edildi.
Malazgirt meydanındaki mücadeleden yenik çıkan Ä°mparator, Sultan’ın huzuruna getirildiÄŸinde, utancından başını kaldıramıyordu. Sultan Alparslan, onu nezaketle kabul edip oturttu, gönlünü aldı. Diyojen, muharebe öncesi, muazzam ordusunun Türkleri muhakkak yeneceÄŸine inandığını itiraf etti. Sultan Alparslan; “EÄŸer zafer sizin olsaydı, bana ne yapardın?â€? diye sordu. Diyojen, öldürteceÄŸini açıklayamadı. “Kamçılardımâ€? cevabını verdi. Alparslan; “Benim size ne yapacağımı düşünüyorsunuz?â€? diye sordu. “Ya öldürtürsünüz, yahut Ä°slâm memleketlerinde bir esir gibi dolaÅŸtırır, süründürürsünüz. Belki de… Fakat onu düşünmek bile istemiyorum; mümkün görmüyorum, ama… Belki de, affedersiniz!â€? dedi. Alparslan, yenilgiye uÄŸramış bir insanı daha da küçük düşürmek istemedi. Bizans Ä°mparatorunu affetti. Ağır ÅŸartlarla antlaÅŸma imzaladı. Fakat Romen Diyojen, dönüşünde Bizanslılar tarafından, Türklerden görmediÄŸi hakaretlere uÄŸrayıp öldürüldü. Yeni Bizans Ä°mparatoru Yedinci Mihail, Diyojen’in Türklerle yaptığı anlaÅŸmayı kabul etmedi.
Kazanılan büyük zaferden dolayı Abbasî Halifesi, Sultan’a tebrik ve teşekkür mektupları gönderdi. Birçok İslâm şairi, Alparslan’ı öven kasideler yazdılar.
Türklerin yeni yurt edinmesini sağlayan Malazgirt Zaferinden sonra, on beş yıl içinde, Anadolu ele geçirildi. Bu zaferle, Anadolu’nun tapusu, Türklerin eline geçti. Bu bakımdan, Malazgirt Zaferi, Türk ve dünya tarihinde bir dönüm noktası oldu.
Anadolu’ya, burayı vatan edinen Selçuklu Türkleri ile diğer Türk boyları yerleştirildi. Bozkır kültüründen, İslâm medeniyeti dairesine bütünüyle giren Türklerin dünya görüşü daha da gelişti. Doğudan gelen göçebe Türkler, Anadolu’da yerleşik medeniyete geçirildi. Şehirler kurup geliştirerek kültür, sanat, sosyal müesseseler tesis edildi. Kıymetli mîmarî eserlerle, bu yerleşim merkezleri süslendi.
Â
Oca 13, 2008 - SAVAÅž ve SEFERLER |
Dandanakan Savaşı
Selçuklular ile Gazneliler arasında yapılan, Selçukluların baÅŸarısıyla sonuçlanan savaÅŸ (1040). Bu savaÅŸ, Büyük Selçuklu Ä°mparatorluÄŸu’nun kuruluÅŸuna temel oldu. Selçukluların bağımsızlıklarını elde ediÅŸleri, Gazne devletinin itibarını sarsmıştı. Harezm valisi AltuntaÅŸoÄŸlu Harun, Selçukluları, Horasan’ın fethi için teÅŸvik ederek Gaznelilere karşı isyan etti. Karahanlı hânedanından Böri Tekin, Toharistan ve Hattulan taraflarına, 1038 yılında bir akın yaptı. Onunla Ali Tekin oÄŸulları arasında baÅŸlayan gerginlik, Gazneliler’in iÅŸine yaradı. Gazneli Sultan Mesud, 1028′de 60 savaÅŸ filinin yer aldığı büyük bir orduyla Gazne’den Belh’e hareket etti. Bir orduyu Herat’a, baÅŸka bir orduyu da Merv üzerine gönderdi. Gazneliler, Selçukluları ve Türkmenleri tamamıyla ezmek kararındaydılar. Sultan Mesud, Belh’e vardığı zaman ÇaÄŸrı Bey, Talekan, Fâryâb ve Åžapûrgan’ı istilâ ediyordu. Sultan Mesud, nisan ortasında, Serahs’a yürüyen 70 000 süvari ve 30 000 piyadelik ordusuyla onu takip etti. Ä°ki ordu 15 Mayıs 1039′da karşılaÅŸtı. Selçuklular, çöle çekilmek zorunda kaldılar. Bu iklime alışık olmayan Gazne ordusu, takibe giriÅŸemedi. Uzun süren çatışmalardan sonra, geçici bir anlaÅŸma yapıldı. Bu sürede Selçuklular, Türkistan’dan gelen OÄŸuzlar ile birleÅŸerek güçlendiler. Sultan Mesud, hazırlıklarını tamamlayarak 12 Kasım 1039′da tekrar harekete geçti. 1040 mayısında ilk çarpışmalar baÅŸladı. Selçuklular, hafif süvari kuvvetleriyle saldırarak, su kuyularını kullanılmaz hâle getirdiler. Gazne ordusu, su bulabilmek amacıyla, Dandanakan hisarına çekilmek zorunda kaldı. Buradaki kuyular da iÅŸe yaramaz duruma getirilmiÅŸti. Gazne ordusunda disiplin bozuldu. Meydan muharebesi üç gün sürdü. Susuzluk, yorgunluk, açlık yüzünden dağılan Gazneliler, tam bir bozguna uÄŸradılar. 23 Mayıs 1040 Cuma günü, kesin zafer kazanıldı. Sultan Mesud, 100 süvari ile savaÅŸ meydanından güçlükle kurtuldu. Gazne ordusu, bütün hazinelerini, mallarını, silahlarını bıraktı.
Bundan sonra Selçukluların karşısına çıkacak önemli bir kuvvet kalmadı; bu zaferle Selçuklu devletinin kuruluÅŸu kesinleÅŸti. Savaşın sonunda Sultan Mesud, Horasan’ı tamamıyla Selçuklulara terk etti. Bağımsızlıklarını kazanan Selçuklular, bu tarihten sonra, Ä°slâm ülkelerini ele geçirmeÄŸe baÅŸladılar.
Oca 13, 2008 - DEVLETLER |
TuÄŸluklular
Hindistan’daki Türk-İslâm hânedanlarından.
Hânedanın kurucusu ve ilk hükümdarı Gıyâseddin Tuğluk, Kalaçların son sultanı Kutbeddîn Mübârek Şah zamanında (1316-1320), Pencab ve Sind’de valiydi. Halacîler saltanatına son veren Nâsıreddîn Hüsrev Şahın sultanlığını tanımayarak, Delhi üzerine yürüdü. Sultan Raziye Türbesinin yakınındaki Lahravat mevkiinde, Nâsıreddîn Hüsrev Şahı, büyük bir bozguna uğrattı. 6 Eylül 1320’de, Delhi tahtını ele geçirdikten sonra, yakınlarının ısrarı ile, sultanlığını ilan etti. 1323’te Kakatiya racalığını, 1325’te Bengal’i aldı. Gıyâseddin Tuğluk Şahın, aynı yıl Delhi’de ölümü üzerine, yerine oğlu Muhammed geçti.
Gıyâseddin Muhammed Åžah, edebiyat ve fennî ilimlerde mütehassıs olduÄŸu kadar mahir bir kumandandı. Devlete malî destek için yeni vergiler koydu. MoÄŸol TarmaÅŸiri’nin Mâverâünnehir’e taarruzuna, 1329’da muvaffakiyetle karşı koydu. MoÄŸol iÅŸgalindeki Orta Asya’yı zaptetmek için, Pamir yolu ile sefer düşündüyse de gerçekleÅŸtiremedi. Türk ve Ä°slâm âlemiyle devamlı temasta bulundu. Kahire’deki Abbasî Halifesi Birinci Müstekfi (1302-1340) de, Gıyâseddin Muhammed Åžahın saltanatını tasdik etti. Memlûklar’la siyasî münasebet kurdu. Muhammed Åžah, 1351’de vefat etti. Evlâdı yoktu. Hindistan âlimlerinin tavassutu ve ordu kumandanlarının ısrarıyla, hânedandan Firûz Åžah, 1352’de, TuÄŸluk Sultanı ilan edildi.
Firûz Şah (1352-1388), saltanatın sahipsizliğinden istifadeyle çıkan karışıklıkları, tamamen ortadan kaldırdı. Ülke içinde huzur ve emniyeti sağladı. Birliği kuvvetlendirdi. Ahaliye çok âdil davrandı. Delhi Sultanlığının ekonomik ve kültürel seviyesini yükseltti. Bendler, barajlar yaparak, zirâî mahsulün verimliliğinin artmasını sağladı. Serhend bölgesini sulayan, 240 kilometre uzunluğunda bir kanal yaptırdı. Ortasına da 140 kilometrelik bir kol daha ilave ettirdi. Mektepler yaptırıp, âlimleri himaye ederek, kültür seviyesini yükseltti. Ahâli, Firûz Şaha çok hürmet ederdi. Tarihçiler, Firûz Şahı âdil bir hükümdar numunesi, devrini de emsalsiz bir refah ve saadet devri olarak tarif ederler. Firûz Şah, 1385’te vefat edince yerine, torunu Gıyâseddin Tuğluk Şah geçti. Ülkede iç karışıklıklar çıkıp, hânedan mensupları, saltanat iddiasında bulundular. Saltanat mücadelesinden istifadeyle, Hindular da isyan ettiler, ülke bölündü. Timurlular Hânedanının kurucusu Timur Han (1370-1405), Hind Seferine çıktı. 1398’de Delhi’ye girdi ve Hindistan’ı zaptetti. Tuğluklular ülkesi, hânedanlar arasında paylaşıldığından, devlet bölündü. Siyasî birlik parçalandı. Multan Valisi Hızır Han, Tuğluklular Hânedanını yıktı. Delhi’ye kendilerinin seyyid olduğunu söyleyen “Seyyidler Hânedânı� hakim oldu. (Bkz. Delhi Türk Sultanlığı)
Â