Değerli okurlarım,

AÅŸağıda sizlerle, 16/04/2008 tarihli KırÅŸehir’in yerel gazetelerinden biri olan Arena gazetesinde, köşe yazarı Musa Ä°nce’ye ait bir yazıyı paylaÅŸmak istiyorum. KırÅŸehir adına son derece önemli bulduÄŸum bir konu üzerine gitmiÅŸ Musa Bey.

Musa Ä°nce köşe yazısında, 2009 yılının “Dünya Astronomi Yılıâ€? olması ve dünyanın ilk astoronomi okulu olan Cacabey Medresesi‘nin KırÅŸehir’de bulunması sebebiyle 2009 yılının, KırÅŸehir’in tanıtımı için kaçırılmaması gereken bir fırsat olduÄŸundan bahsetmiÅŸ.

Bu konuda kendisini destekliyor ve böylesine önemli bir konuyu gündeme taşıdığı için kendisine teşekkür ediyorum.

Değerli okurlarım,

Nasıl ki 2007 yılı Dünya Mevlana Yılı ilan edildi ve Konya – Mevlana dünyanın her köşesinde tanındı ise KırÅŸehir de, Dünya Astronomi Yılı 2009′da, Dünyanın ilk astronomi okulu olan Cacabey Medresesi ile tanınsın. Gelin hep beraber bu konuda birlik olalım, 2009 Dünya Astronomi Yılı’nda, KırÅŸehir’de neler yapılabilir tartışalım ve sesimizi duyuralım.

Lütfen aÅŸağıda Musa Ä°nce’nin kaleminden yayımlanan yazısını okuyun ve yorumlarınızı bizlerden esirgemeyin, verebileceÄŸiniz her türlü fikir KırÅŸehir’in tanıtımı için bir ışık olabilir.

“I. ULUSLARARASI CACABEY ASTRONOMİ KONGRESİ

Geçen haftaki “EXPO 2018 KırÅŸehirâ€? baÅŸlıklı yazıma umduÄŸumdan daha fazla olumlu tepki aldım. Bana desteklerini gönderen bütün okuyucalarıma teÅŸekkür ederim. Okuyucularımın büyük bir kısmı KırÅŸehir’in uluslararası tantımı için bu tip organizasyonlara baÅŸvurulması gerektiÄŸinde hemfikir fakat onun öncesinde daha küçük çaplı uluslararası organizasyonlarla da tecrübe kazanılması gerektiÄŸini düşünüyorlar.

Bence bu açıdan 2009 KırÅŸehir için kaçırılmaması gereken bir yıl. Ahilik kültürü ve felsefesi nasıl ki KırÅŸehir ile bütünleÅŸmiÅŸ ve anlam kazanmış ise Cacabey Medresesi de ÅŸehrimiz için eÅŸsiz bir hazinedir. Önemli olan Cacabey’i bütün dünyaya tanıtacak, onun adını yüceltecek, Cacabey’i Astronomi ve uzay konusunda bir marka haline getirecek adımları atmaktır.

 

BildiÄŸiniz gibi BirleÅŸmiÅŸ Milletler’in 62. Genel Kurulu, 20 Aralık 2007 tarihli toplantısında 2009 yılını, Dünya Astronomi Yılı (DAY 2009) ilan etti. Uluslararası Astronomi BirliÄŸi’nin bir giriÅŸimi olan Dünya Astronomi Yılı teklifi, BirleÅŸmiÅŸ Milletler’e Galileo Galilei’nin ülkesi Ä°talya tarafından sunulmuÅŸtu. Türkiye de bu teklifi desteklemiÅŸti. 2009 Dünya Astronomi Yılı ile Galileo Galilei’nin gökyüzüne ilk kez teleskop ile bakmasının 400. yılı kutlanacak, aynı zamanda bu kapsamda her ülkede uluslararası, ulusal ve yerel düzeyde astronomi ve uzay ile ilgili etkinlikler düzenlenerek uzay ve astronomi ile ilgili çalışmalara dikkat çekilecek.

 

Ä°ÅŸte bu noktada KırÅŸehir 2009 Dünya Astronomi Yılı kapsamında gerçekleÅŸtirilecek çalışmaların hem uluslararası, hem ulusal hem de yerel boyutunda etkili bir ÅŸekilde yer almalıdır. Galileo’dan 400 yıl önce astronomi çalışmalarının yapıldığı Cacabey Medresesi‘nin astronomi ve uzay ile ilgilenen herkes tarafından tanınmasını saÄŸlayacak giriÅŸimlerde bulunulmalıdır.

Åžehrimiz eminim bu çalışmalar içinde yer alarak birçok konuda önemli referanslar elde edecektir. Öncelikli olarak Ulusal Uzay Programı kapsamında yapılacak yatırımların ilimize gelmesi kolaylaÅŸacaktır. Çünkü KırÅŸehir’in Uzay ve Astronomi konusunda bir merkez olabilmesi için sadece Cacabey gibi kültür mirasına sahip olması yeterli deÄŸildir, aynı zamanda günümüzde de onu bir marka haline getirecek çalışmalar yapılmalıdır. “1272 yılından kalma dünyadaki ilk rasathanelerden birisine sahipsiniz fakat bugün uzay ve astronomi ile ilgili neler yapıyorsunuz?â€? diye bir soru ile karşılaÅŸtığımızda verecek önemli cevaplarımızın olması gerektiÄŸini düşünüyorum.

Bundan dolayı bir an önce bir kurul oluÅŸturularak 2009 Dünya Astronomi Yılı kapsamında ilimizde nelerin yapılabileceÄŸi kararlaÅŸtırılmalıdır. Bu konuda yapılacak çalışmalara gönülden destek vereceÄŸinden emin olduÄŸum Türkiye Astronomi DerneÄŸi ile de irtibata geçilerek dernek baÅŸkanı Prof. Dr. M. Ali Alpar ilimize davet edilmelidir. Böylece 2009 Astronomi Yılı’nın Türkiye’deki merkezinin KırÅŸehir olması saÄŸlanabilir.

 

Ä°nanın bu konuyla ilgili çalışmaların gerçekleÅŸtiÄŸini düşünmek bile beni fazlasıyla heyecanlandırıyor, eminim sizler de benimle bu heyecanı paylaşıyorsunuzdur. Unutmayın ki bu tip büyük organizasyonlar tek bir kurum tarafından gerçekleÅŸtirilemeyecek kadar geniÅŸ çaplıdır, bu yüzden EXPO 2015 için bütün Ä°zmir’in kenetlendiÄŸi gibi bizler de KırÅŸehir’i bilim ve kültürde en üst düzeye taşımak için birleÅŸmeliyiz. Arzu ve istekle çalıştıktan sonra baÅŸarı bizimle olacaktır. Sevgiyle kalın.â€?

 

Alıntı:Anjelik123-azbuz.com…TUNALIM…
]]> http://tarihimiz.blogsayfasi.com/kirsehir-icin-el-ele-dunya-astronomi-yili-2009/feed/ http://tarihimiz.blogsayfasi.com/canakkale-deniz-zaferi18-mart-1915/ http://tarihimiz.blogsayfasi.com/canakkale-deniz-zaferi18-mart-1915/#comments Wed, 19 Mar 2008 22:22:10 +0000 veli http://tarihimiz.blogsayfasi.com/canakkale-deniz-zaferi18-mart-1915/
ÇANAKKALE SAVASLARI KRONOLOJISI  1915(TÜRKÇE)

1915 GALLIPOLI
TIMELINE
(The Dardanelles Campaign)
Çanakkale Savaslarinin  Tarih Siralamasi (ingilizce)

HARITALAR
MAPS

1915
Mustafa Kemal Çanakkale’de1915 Gallipoli (Dardanelles)
Ataturk’s outstanding leadership qualities were first recognized during the 
1915 Battle of Gallipoli
(also known as the Gallipoli Campaign, Dardanelles Campaign, and “Çanakkale Savaslari”)

1915 Çanakkale
Anafartalar Grubu Komutan– Kur. Alb. Mustafa Kemal ve emrindeki subaylar

1915
Çanakkale’nin cehennemi andiran savaslarinda her zaman askerleri ile beraber 
siperlerde olan Mustafa Kemal

Mustafa Kemal 3. Ordu Erkan– ile

 1915
Mustafa Kemal, 3 ncü Kolordu Erkâni ile
www.tsk.mil.tr

1915
Kurmay Albay Mustafa Kemal, Çanakkale’de

1915 
Kurmay Albay Mustafa Kemal, Gelibolu Yarimadasi

1915
Anafartalar Kahramani M. Kemal, 
–stanbul’dan gelen milletvekillerine muharebelere iliskin bilgi veriyor

Mustafa Kemal Çanakkale’de

 

18 Mart 1915, Çanakkale deniz savaslarinda 
215 okkalik (275 kg) top mermisini tasiyan Edremit-Havranli Mehmet o-glu Seyit Onbasi

Atatürk ve Kurtulus  Savasi  Muzesi 
Çanakkale Savasi

Atatürk ve Kurtulus  Savasi  Muzesi 
Çanakkale Savasi

Çanakkale Türk siperleri 

- 1914 -

- 1915 -

- 1916 -

Eski Çanakkale

Devleti savaÅŸa götüren yolun ilk safhası, Almanya ile akdolunan bir ittifak antlaÅŸması ile gerçekleÅŸti. Almanya’nın Rusya’ya savaÅŸ ilanından bir gün sonra, 2 AÄŸustos 1914′te imzalanan antlaÅŸmanın müzakerelerine 26 Temmuz’da baÅŸlanmış bulunuyordu. AntlaÅŸma, sadrazam ve Hariciye Nazırı Said Halim PaÅŸa, Harbiye Nazırı Enver PaÅŸa, Dahiliye Nazırı Talat ve Meclis Reisi Halil beyler tarafından hazırlandı. Bu geliÅŸme, o sıralarda böyle bir ittifaka taraftar görünmeyen Cemal PaÅŸa’dan gizli tutulduÄŸu gibi, diÄŸer vekillerin ve bizzat padiÅŸahın da bundan haberi olmadı. Yapılan antlaÅŸmanın 2. maddesi, Almanya ile Rusya arasında savaÅŸ çıkacak olursa bu savaÅŸa Osmanlı Devleti’nin de katılmasını öngörmekteydi. Oysa bu iki devlet arasında öngörülmekte olan savaÅŸ hali, bir gün önce zaten tahakkuk etmiÅŸ bulunuyordu. 3. madde, böyle bir geliÅŸme halinde, Osmanlı kuvvetlerini Alman askerî heyetinin emir ve komutası altına sokmaktaydı. AntlaÅŸmada, savaşın zaferle sona erdirilmesi durumunda Osmanlı Devleti’nin elde edeceÄŸi müşahhas menfaatlerin neler olacağı hususu, sükût ile geçiÅŸtirilmekteydi. Akdeniz’de dolaÅŸan Göben ve Breslau adlı iki Alman gemisinin, Ä°ngilizlerin takibinden kaçmak bahanesiyle, Çanakkale BoÄŸazı’na yönelmeleri ve bunlara geçiÅŸ izni verilmesi (11 AÄŸustos 1914), devletin savaÅŸa fiilen itilmesinde önemli bir geliÅŸme oldu. Gemilerin kabulüyle oluÅŸan kriz, bunların kâğıt üzerinde satın alınmaları ve isimlerinin deÄŸiÅŸtirilmesiyle geçiÅŸtirilmek istendiyse de, Alman subay kadroları ve mürettebatının aynen muhafaza edilmekte olması, müttefikleri teskin etmedi.

Bâbıâli’nin genel harp durumundan istifade ile attığı diÄŸer önemli bir adım, kapitülasyonların kaldırılmasını ilan oldu (1 Ekim’den geçerli olmak kaydıyla, 9 Eylül 1914). Ä°lgili devletler, ÅŸartlar gereÄŸi, durumu kabullenmek mecburiyetinde kaldılarsa da, en ÅŸiddetli tepkinin “müttefik” Almanya’dan gelmesi hayretle gözlendiÄŸi halde, bir uyarı olarak telakki edilmedi.

Genel savaşın Alman-Fransız cephesinde, Alman ileri harekâtının durdurulmasına karşılık, Rus cephesinde serî ve parlak zaferlerle devam etmekte olması, Ä°ttihatçılara büyük ümitler vermekte ve hayaller kurdurtmaktaydı. Yenilen ve ihtilal karışıklıkları içinde dağılma belirtileri gösteren Rusya’nın elindeki Türk illerini, panturanist bir siyaset takibiyle bir araya getirme, çökmekte olan imparatorluÄŸun, yeni bir coÄŸrafyada devam ve ihyası olarak görülmeye baÅŸlandı. “Yavuz” ve “Midilli”nin de dahil oldukları Osmanlı filosunun, Alman amirali kumandasında Karadeniz’e açılması ve Enver-Talat-Cemal üçlüsü ve Alman genelkurmayının düzenledikleri bir planla, Rus limanlarına ani bir saldırı tertipleyip topa tutmaları (29 Ekim 1914), Osmanlı Devleti’nin bir oldubittiyle savaÅŸa sokulmasıyla sonuçlandı. PadiÅŸah ve sadrazam dahil olmak üzere hükümetin de bilgisi dışında cereyan eden bu olay, ÅŸaÅŸkınlığa sebep oldu. Müttefiklerse, Osmanlı Devleti’ne savaÅŸ ilanıyla karşılık verdiler (Rusya 3 Kasım, Ä°ngiltere ve Fransa 5 Kasım). 11 Kasım’da mukabil savaÅŸ ilanında bulunan Osmanlı Devleti, 14 Kasım’da “cihâd-ı ekber” ilan ederek, bütün Müslümanları din savaşına davet etti. Ancak, müttefiklerin idaresi altındaki milyonlarca Müslüman’ın, direniÅŸe geçip ayaklanacakları büyük olaylar tahakkuk etmediÄŸi gibi, imparatorluk dahilinde yaÅŸayan Arap ahalinin bile dinî hissiyatı, Ä°ngilizler tarafından, önceden, daha kuvvetli bir ÅŸekilde siyasî ve maddî kutuplara celbedilmiÅŸ olduÄŸundan, hiçbir etkisi görülmedi. Bilakis, bunlarla ve müstemleke Müslümanlarından derlenen askerlerle savaşılmak mecburiyeti hasıl oldu. Ä°ngiltere, Arapları isyana teÅŸvik ve istiklal arzularını tahrik ederken, denetimi altında tuttuÄŸu Mısır’ın da, Osmanlı Devleti ile mevcut hukukî baÄŸlılığına bir son vererek, burasını Ä°ngiliz hakimiyetinde bir “krallık” haline getirdi (18 Aralık 1914).

Cihan Harbi’nde Osmanlı Orduları; Rus, Irak, Filistin-Suriye, Sînâ-Mısır, Arabistan, Çanakkale ve Galiçya gibi cephelerde savaÅŸmak zorunda kaldı. Kuvvetlerini, genelde Almanların görüşleri, onların harp hedefleri ve cephe sıkışıklıklarını gidermek doÄŸrultusunda kullandı. Sırf Alman cephesini rahatlatmak uÄŸruna ve gerekli hazırlıklar yapılmaksızın Rus cephesi açıldı ve Enver PaÅŸa kumandasında, teçhizatı noksan kuvvetlerin, Sarıkamış felâketinde 90 000 askerin feda edilmesiyle sona erdi (Kasım-Aralık 1914). Ä°ngiliz cephesini oluÅŸturan Mısır üzerine, Cemal PaÅŸa’nın kumandasında yapılan SüveyÅŸ Kanalı harekâtı (27 Temmuz 1916′da Albay von Kres komutasında yapılan ikinci Kanal harekâtı gibi), aynı anlamda, millî harp hedeflerine hizmet etmeyen bir macera, gereksiz can kayıpları ile dolu bir fiyasko olarak kaldı (Ocak-Åžubat 1915). Aynı tarihte müttefikler, Çanakkale BoÄŸazı’nı donanma harekâtıyla yarıp Ä°stanbul’u ele geçirerek Osmanlı Devleti’ni saf dışı etmek ve acil yardım bekleyen Rusya’nın imdadına yetiÅŸmek üzere harekete geçtiler (Ocak 1915). Muazzam donanmanın, deniz yolunu açamaması ve hezimeti üzerine (18 Mart 1915), savaÅŸ, kara harplerine dönüştü ve yüzbinlerce askerin boÄŸazlaÅŸması biçiminde, çok kanlı bir ÅŸekilde cereyan etti. Müttefikler, büyük fedakârlıklar ve kahramanlıklar sayesinde burada da ağır maÄŸlûbiyete uÄŸratıldılar. (Bkz. Çanakkale Zaferi) Rus cephesinde Sarıkamış felâketiyle oluÅŸan zâfiyetin daha büyük boyutlarda yol açtığı, bölgedeki Ermeni nüfusa karşı mevcut olmayan güven meselesi, müttefiklerin Çanakkale BoÄŸazı’na yaptıkları büyük saldırı esnasında, bütün vehameti ile ortaya çıktı. Bölge Ermenilerinin daha 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı arefelerinde tesbit edilen, düşmanla iÅŸbirliÄŸini önlemek ve düşmana karşı bölge güvenliÄŸi açısından zorunlu bir tedbir olarak, daha iç bölgelere nakledilmesi hususu tekrar gündeme geldi (27 Mayıs 1915). Rus iÅŸgaline uÄŸramaya baÅŸlayan bölgelerde, Ermeni ahalinin, Rus-Ermeni karışımı kuvvetlerle sürdürdükleri katliâm, bölgede oturan Müslüman ahali ile bir “sivil savaÅŸ” haline dönüştü. Müslüman ve Ermeniler arasında cereyan eden bu mücadelenin, zayi olan ve günümüze kadar propaganda malzemesi olarak kullanılagelen mübalaÄŸalı Ermeni nüfusundan çok daha fazla oranda bir Müslüman nüfusun katline ve kaybına yol açtığı ise dikkatlerden özenle kaçırılır ve sözü edilmez.

Hicaz ve Necid emîrlerinin Ä°ngilizlerin yanında yer almaları ve isyan ederek silahlı eylemler giriÅŸmeleri, Hicaz ve Mekke’nin kaybına yol açtı (1916). Yalnız, Medine, Fahri PaÅŸa tarafından, harp sonuna (Ocak 1919) kadar, Ä°ngiliz ve Araplara karşı savunuldu. Irak ve Suriye cephelerinde, Alman birliklerinin de gönderilmesiyle takviye edilmiÅŸ olarak Yıldırım Orduları Grubu teÅŸkil edildi (Mayıs 1917). Ancak, Irak, Suriye ve Filistin bölgelerindeki kayıpların telâfi edilemeyeceÄŸi ve çöküntünün önlenemeyeceÄŸi anlaşıldığından, Sadrazam Said Halim PaÅŸa’nın istifası kabul edilerek yerine Talat PaÅŸa geçti (3 Åžubat 1917). 1917 senesi, genel savaşın gidiÅŸatını etkileyen iki önemli geliÅŸmeye sahne oldu: Rusya’da komünist ihtilali patladı ve Amerika BirleÅŸik Devletleri, bilfiil müttefiklerin yanında savaÅŸa iÅŸtirak etti (Almanya’ya savaÅŸ ilanı, 6 Nisan 1917). Rus ihtilali, bu ülkenin cephelerdeki periÅŸanlığını daha da arttırdı ve Rusya’da Çarlık idaresine bir son verdi. Komünistlerin barışa hazır olmaları üzerine yapılan Brest-Litovsk AntlaÅŸması’yla (3 Mart 1918) Rus Savaşı, resmen sona erdi. Ancak, DoÄŸu Anadolu cephesinde, yapılan barış gereÄŸi iadesi gereken, “Doksanüç bozgunu” kaybı olan Batum-Ardahan-Kars (elviye-i selâse) gibi yerlerin ele geçirilmesi söz konusu olduÄŸundan, Ermeni ağırlıklı saldırılarla mücadeleye devam edildi ve nihayet bu yerler ele geçirildi. Kafkaslar’da Ermenistan, Gürcistan ve Âzerbaycan adlı üç cumhuriyet oluÅŸtu. Ancak buralar, kısa bir müddet sonra, Komünist idarenin eline düştü ve Sovyet Çarlığı’na baÄŸlandı.

Mütareke ve Barış: Batış Yılları

Sultan ReÅŸad’ın ölümü üzerine (3 Temmuz 1918) son Osmanlı padiÅŸahı olacak VI. Mehmed Vahideddin (1918-1922), felâketli bir dönemde tahta çıktı. Artık Ä°stanbul semalarında düşman uçakları uçabilmekte ve ÅŸehre bombalarını atabilmekteydi. Filistin-Suriye ve Irak cepheleri çökmüş, BaÄŸdat (11 Mart 1917), Kudüs (18 Aralık 1917), Åžam (1 Ekim 1918), Halep Ä°ngilizlerin; Beyrut (6 Ekim 1917), TrablusÅŸam, Ä°skenderun (14 Ekim 1917) Fransızların eline geçmiÅŸti. 1918 yılında devam eden askerî harekât, durumu daha da ümitsizleÅŸtirmiÅŸ, idarî ve ekonomik yapı ise artık tamamen yıkılmıştı. Nihayet Bulgarların harpten çekilmek zorunda kalmaları, genel çöküntüyü daha da hızlandırdı. Batı cephesindeki ağır yenilgiler ve içte beliren ihtilal karışıklıkları üzerine Almanya ve dağılan Avusturya-Macaristan da mütarekeye yanaÅŸtı (3-4 Kasım 1918). Sadrazam Talat PaÅŸa, Osmanlı Devleti için de mütareke yollarını açabilmek amacıyla istifa etmiÅŸ (8 Ekim 1918) ve yerine Cihan Savaşı’na girilmesine taraftar olmayan Ahmed Ä°zzet PaÅŸa hükümeti kurulmuÅŸtu (19 Ekim 1918). Böylece Ä°ttihat ve Terakkî hakimiyeti sona ermekteydi. Kısa bir müzakereden sonra dikte ettirilen mütareke, Osmanlı Devleti’nin mutlak yenilgisini belgeledi. Osmanlı Devleti’nin müstakil bir devlet olarak, artık ayakta kalamayacağının ve yapılacak barışın da, harp içinde müttefikler arasında yapılan bütün bölüşme plan ve antlaÅŸmalarına (Sykes-Picot AntlaÅŸması, 1916) uygun olarak, ne kadar ağır ÅŸartlar ihtiva edeceÄŸinin bir iÅŸareti oldu.

Mondros Mütarekesi hükümlerinin yerine getirilmesi, memleketin tüm mevcut ve muhtevasıyla, galiplere tesliminden baÅŸka bir anlam taşımaz. Alman subay ve askerleri, tahliye olunur. Bütün müstahkem mevkiler teslim edilir. Ordular dağıtılır. Liman von Sanders, kumandanı olduÄŸu Yıldırım Orduları Grubunu, Çanakkale kara savaÅŸlarında ismini duyuran, DoÄŸu’da Ruslara karşı zafer kazanan, harbin gidiÅŸatını tenkitçi bir gözle yakından takip etmiÅŸ bulunan Mustafa Kemal PaÅŸa’ya teslim ederek ayrılır. Mustafa Kemal PaÅŸa, ağır mütareke hükümlerine karşı ilk açık tepkilerini dile getirir ve Sadrazam Ä°zzet PaÅŸa’yı bu yönde uyarır. Yıldırım Orduları Grubu’nun da ilgası üzerine, Ä°zzet PaÅŸa’nın isteÄŸine uyarak Ä°stanbul’a gelir. Aynı gün, büyük bir düşman donanması da, Dolmabahçe önlerinde demir atar ve ÅŸehri iÅŸgal eder (13 Kasım 1918). Bu arada, mütarekeden sonra Ä°zzet PaÅŸa da istifa etmiÅŸ (8 Kasım 1918) ve yerini Tevfik PaÅŸa sadaretindeki hükümete bırakmıştır. Mütarekeden sonra yurt içinde baÅŸlayan siyasî kaynaÅŸma, Ä°ttihatçılara karşı duyulan infialde odaklaÅŸmış; harp suçluluÄŸu ve sorumluları, hararetle tartışılan bir konu olmuÅŸ, çeÅŸitli yolsuzluklar gündeme getirilmiÅŸ; “Ermeni tehciri” soruÅŸturularak incelenmiÅŸse de, suçlayıcı müşahhas delillerle, bir neticeye varılamamıştır. Yeni siyasî kuvveti oluÅŸturan Hürriyet ve Ä°tilaf Partisi, nihayet Damad Ferid PaÅŸa’nın sadarete tayini ile (4 Mart 1919) iktidara sahip oldu. Öte yandan düşman iÅŸgaline uÄŸrayan veya böyle bir tehlike ile karşı karşıya kalan Anadolu ve Rumeli’deki çeÅŸitli bölgelerde, mahallî “Müdafaa-i Hukuk” cemiyetleri kurulmasına giriÅŸildi. Ermenilerin, Kars’ı (19 Nisan 1919); Ä°talyanların, Antalya (29 Nisan 1919) ve KuÅŸadası’nı (13 Mayıs); Yunanlıların, Fethiye’yi (11 Nisan) iÅŸgallerini, Urfa, Antep ve Adana bölgesindeki Fransız ve Ä°ngiliz iÅŸgalleri izledi. 15 Mayıs 1919′da Ä°zmir’in Yunan iÅŸgaline uÄŸraması ve Batı Anadolu’ya yönelik Yunan tecavüzü, büyük bir millî infialin uyanmasına yol açtı. Tarih içinden gelen münâferet, bu iÅŸgali, Anadolu’da doÄŸacak olan millî helecan ve ayaklanmanın tahrik noktası yaptı. Yunan saldırısına cevaz veren müttefikler, böylece yeni Türkiye’nin kurulmasına yol açmış oldular.

Anadolu’daki millî uyanış, Samsun, Sivas, Erzurum ve Trabzon bölgeleriyle, buralara komÅŸu yerlerde mutlak bir otorite ile teçhiz edildi. Galip devletlerin bu bölgelerdeki ÅŸikâyetlerine yol açan asayiÅŸsizliklere bir son verilmesi, ordu teÅŸkilatının dağıtılması ve silahların toplanması gibi hizmetlerin yerine getirilmesiyle görevlendirilerek “ordu müfettiÅŸliÄŸi”ne tayin edilen Mustafa Kemal PaÅŸa’nın Samsun’a çıkışıyla (19 Mayıs 1919), millî uyanış, düzenli bir direniÅŸe dönüşme ÅŸansına kavuÅŸtu. Mustafa Kemal’in icraatı, bir müddet sonra, Ä°tilaf devletlerinin tedirginliÄŸine yol açarak, kendisinin geri çağırılması için, Bâbıâli’yi harekete geçirdi. Ä°stanbul’dan yapılan baskılar neticesinde askerlikten istifa eden Mustafa Kemal PaÅŸa, “sîne-i millete” döndüğünü bildirerek, Anadolu’daki millî direniÅŸi düzenlemeye devam etti. Erzurum (23 Temmuz 1919) ve Sivas (4 Eylül 1919) kongreleri tertiplendi. Özellikle millî sınırlar içinde vatanın bütünlüğü ve bölünmezliÄŸi, yabancı iÅŸgal ve tecavüzlere karşı milletin direnme hakkı bulunduÄŸu, merkezî hükümetin aczi halinde, Anadolu’da geçici bir hükümetin kurulması gibi önemli kararlar alınarak ilan edildi. Millî direniÅŸ cemiyetleri, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında bir arada toplandı. Mustafa Kemal, bu kongre ve cemiyetlerin baÅŸkanlığına seçilerek, liderlik rolünü kabul ettirdi. Anadolu’da geliÅŸen millî hareket, galip devletlerin kontrolündeki Ä°stanbul hükümetinin sevkiyle sahneye çıkartılan Anzavur PaÅŸa kumandasındaki Kuvâ-yi Ä°nzbâtiyye adlı kuvvetlerle ezilmek istendi. BaÅŸarısızlık, Damad Ferid hükümetinin istifası ile sonuçlandı ve Ali Rıza PaÅŸa hükümeti kuruldu (2 Ekim 1919). Millî direniÅŸ hareketiyle irtibat ve görüşmeyi gerekli gören yeni hükümet, Amasya’da Mustafa Kemal ile görüşmelere giriÅŸir. Bu görüşmede özellikle, yeni seçimlerle ilgili bazı kararlar alınır (Amasya Mülâkatı, 22 Ekim 1919). Ancak yeni meclisin Ä°stanbul’da toplanmasının, güvenlik sebebiyle mahzurlu olduÄŸunun tesbiti, ileri görüşlülük arz eden bir önem taşımaktadır. Bu arada Sivas’ta yapılan bir toplantıda, millî hareketin sevk ve idaresini yürüten Heyet-i Temsiliyye’nin, bundan böyle Ankara’da faaliyet göstermesine karar verildi (29 Kasım 1919). Millî gaye ve hedefleri ve millî sınırları belirleyen bir belge (Mîsak-ı Millî) hazırlanarak ilan edildi. Her ÅŸeye raÄŸmen yine Ä°stanbul’da toplanan meclis (12 Ocak 1920), bu millî yemini resmen kabul ve bütün dünyaya ilan ederek tarihî bir görevi yerine getirmiÅŸ oldu (17 Åžubat 1920). Bunun üzerine, Batıda Yunan kuvvetleri taarruza geçerek iÅŸgal bölgelerini geniÅŸletmeye, DoÄŸuda Ermeniler, kanlı tecavüzlerini arttırmaya baÅŸladılar. Ä°stanbul’daki iÅŸgal kuvvetleriyse, resmî dairelere zorla girerek, ÅŸehre bir daha el koydular (16 Mart 1920). Meclis dağıldı, kaçan milletvekilleri Ankara’ya gittiler. Damad Ferid’in tekrar sadarete getirilmesiyle, bu tecavüzler tekemmül etti (5 Nisan 1920). Yeni hükümet, çaresizliÄŸini, Mustafa Kemal PaÅŸa’yı askerlikten tard ve idam cezasına mahkûm etmekle gösterdi (11 Mayıs 1920).

Barış antlaÅŸması için yapılan görüşmeler ise, Paris’te devam etmekteydi. Müttefiklerin hazırladıkları barış, Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nu tamamen parçalamakta, geriye kalan Türklere, küçük bir toprak parçasını bile çok görmekteydi. Batı Anadolu’da Yunan iÅŸgali, Bizans hayallerini gerçekleÅŸtirerek boyutlar alarak bir ilhaka dönüşürken, bütün Trakya, Yunanistan’a bırakılıyordu. DoÄŸuda bir Ermenistan kurulması öngörülüyor, güney ve güneybatıda Fransız ve Ä°talyan nüfuz bölgeleri oluÅŸturuluyordu. BoÄŸazlar bölgesi, özel ve müstakil bir idareye bırakılmaktaydı. DoÄŸudaki Kürtlerin, antlaÅŸmanın imzalanmasından bir yıl sonra, ayrı bir devlet kurmak istemeleri halinde, buna, Ä°ngiliz mandaterliÄŸinde olmak kaydıyla izin verilmesi karar altına alınıyordu. Bu gibi ÅŸartlarıyla gerçek bir ölüm fermanı olan bu barış antlaÅŸması, 22 Temmuz 1922′de toplanan Saltanat Şûrâsı’nda görüşüldü. Müttefiklerin, Ä°stanbul’u Yunan iÅŸgaline terk edecekleri tehditleri ve genel ümitsizlik hali içinde, barış antlaÅŸmasının Osmanlı delegeleri tarafından imzalanmasına (10 AÄŸustos 1920, Paris/Sevr AntlaÅŸması) razı olundu. Ancak padiÅŸah tarafından tasdik olunmadı. AntlaÅŸmayı, sadece Yunanistan parlamentosu tasdik etti. Barış antlaÅŸmasına raÄŸmen Yunanlılar, Batı Anadolu’daki ileri harekât ve iÅŸgallerine kanlı bir ÅŸekilde devam ettiler. 23 Nisan 1920′de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, 19 AÄŸustos’taki tarihî toplantısında, Sevr AntlaÅŸmasını kabul eden Saltanat Şûrâsı âzalarını ve antlaÅŸmaya imza koyan delegeleri “vatan haini” olarak ilan etti ve antlaÅŸmayı tanımadığını bütün dünyaya bildirdi. DoÄŸuda Ermenilerin tecavüzleri, Kâzım Karabekir PaÅŸa kumandasındaki kuvvetlerle önlenmeye; batıdaki Yunan ilerlemeleri, dağınık millî güçlerin birleÅŸtirilmesi ve nizamî bir ordu kurulması faaliyetleriyle kuvvet bulacak olan Batı Cephesi Kumandanlığı’nın teÅŸkili ile (Ali Fuad Cebesoy, Ä°smet Ä°nönü) durdurulmaya çalışıldı. Ermenilerle sürdürülen savaÅŸ, nihayet zaferle sonuçlandırıldı. Yapılan Gümrü AntlaÅŸması’yla (2/3 Aralık 1920), “Doksanüç Harbi” kayıpları geri alınarak, Ermeni hayallerine bir son verildi. Sovyetlerle yapılan dostluk antlaÅŸmasıyla (16 Mart 1921) Ankara hükümeti, durumunu kuvvetlendirdi. Müttefiklerin, barış ÅŸartlarını hafifletme teÅŸebbüsleri belirmeye baÅŸladı. Bu doÄŸrultuda toplanan Londra Konferansı (Åžubat 1921), Anadolu için söz söyleme hakkının Ankara hükümetinde olduÄŸunun kabullenilmesi yolunda önemli bir adım sayılır. O sırada Yunan kuvvetlerine karşı kazanılan II. Ä°nönü zaferi, milletin “makûs talihi”nin de deÄŸiÅŸmekte olduÄŸunun da iÅŸareti olarak kabul edilir (31 Mart 1921. Anadolu’nun kurtuluÅŸuna gidecek olan yolun, Yunan kuvvetlerinin denize dökülmesiyle açılacağı, artık anlaşılmaktaydı. Mustafa Kemal PaÅŸa idaresindeki Sakarya Meydan Savaşı (3 Eylül 1921), Ankara’ya kadar yaklaÅŸan Yunan kuvvetlerine ağır bir darbe vurdu. Zafer, Fransa ile müstakil bir barış yapılmasını saÄŸladı (20 Eylül 1921). Sevr, yırtılmaya baÅŸlamıştı. Mustafa Kemal PaÅŸa’nın “baÅŸkumandanlık” yetkileriyle donatılmış olarak, son hesaplaÅŸmaya hazırladığı millî kuvvetler, nihayet, “Büyük Taarruz”u baÅŸlattılar (27 AÄŸustos 1922). 30 AÄŸustos’ta Yunan kuvvetleri, ağır bir maÄŸlûbiyete uÄŸratılarak dağıtıldı ve Yunan baÅŸkumandanı esir alındı. Türk kuvvetleri, büyük bir zafer kazanarak, Batı Anadolu’yu, Yunan iÅŸgal kuvvetlerinden temizleyip, Ä°zmir’e girdiler (9 Eylül 1922). Büyük zafer, Ä°stanbul’da helecanla takip edildi ve pek çokları için beklenmedik bir geliÅŸme olarak ÅŸaÅŸkınlıkla karşılandı. Yunan kuvvetlerinin imhası, Yunanistan’ın arkasındaki esas güç olan Ä°ngiltere’yi harekete geçirmiÅŸ ve ateÅŸkes için baÅŸvurular artmaya baÅŸlamıştı. Mudanya Mütarekesi, fazla bir zorlukla karşılaşılmadan, Anadolu ve Trakya’nın boÅŸaltılması neticesini temin etti (11 Ekim 1922). Düşman askerleri, geldikleri gibi çekilip gitmeye baÅŸladılar.

Son Osmanlı sadrazamı Tevfik PaÅŸa’nın, Ankara hükümetiyle barışma teÅŸebbüsleri, kabul görmedi. Müttefiklerin, Lozan’da yapılacak barış görüşmelerine Ä°stanbul hükümetini de davet etmiÅŸ olmaları ve bunu kabul eden Tevfik PaÅŸa’nın bu istikametteki faaliyetleri, Ankara’da infialle karşılandı ve bazı acil ve tarihî kararların alınmasını kaçınılmaz kıldı. Bu konudaki tartışmalar, saltanat müessesesinin varlığı üzerinde yoÄŸunluk kazanarak, nihayet 1 Kasım 1922′de saltanat ilga edildi. Tevfik PaÅŸa, istifa etti (4 Kasım 1922). Sultan Vahideddin, yeni bir sadrazam tayin etmemekle, Ankara hükümetinin kararına boyun eÄŸmiÅŸ oldu ve Ä°stanbul’dan ayrılmak zorunda kaldı. Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisini derhal hal ve ıskat edip, Abdülmecid Efendi’yi halife seçti (16 Kasım 1922). Lozan Barış AntlaÅŸması (25 Temmuz 1923) ile Ä°stiklâl Savaşı baÅŸarı ve zaferle sona erdirilmiÅŸtir. Cumhuriyet’in ilanı (29 Ekim 1923) ve Gazi Mustafa Kemal PaÅŸa’nın reisicumhur seçilmesiyle yeni devlet, merkezi Ankara olan (13 Kasım 1923) bir Cumhuriyet haline geldiÄŸi gibi, giriÅŸilecek köklü reformlar cümlesinden olarak, hilâfet müessesesinin ilgası lüzumlu görüldüğünden, bu tarihî müesseseye son verilerek (3 Mayıs 1924), son halife Abdülmecid Efendi ve bütün Osmanlı hânedanı mensupları da yurdu terke mecbur edildiler.

Kaynak: Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Cilt 1, s. 124-135
Ekmeleddin Ä°hsanoÄŸlu (Ed.), IRCICA, Ä°stanbul 1994

NEDENLERÄ°
Almanya’da Nasyonal Sosyalistlerin 1933′de iktidar mevkiine geçmeleriyle Almanya savaÅŸ hazırlığına baÅŸladı. Bu hazırlığın nedenini, Nazi rejiminin emperyalist siyasetinde ve Almanya’nın Versay AntlaÅŸmasıyla uÄŸradığı haksızlıklara ve zulümlere karşı isyan ederek haklarını geri almak istemesinde buluruz.

1 Ekim 1946 Nürmberg’teki yargılamalar sonucunda 12 Nazi ölüm, 2 Nazi ömür boyu, 5 Nazi de çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı

Öğrenimini sürdürebilmek için yeniden Selanik’e anneannesi ve teyzesinin yanına gönderilip, askeri rüştiyeyi (1895), Manastır Askeri İdadisi’ni (1898) bitirdi. İstanbul’a gelerek, Harbiye’ye girdi (1899). Bu arada Harbiye’den tanıdığı Ali Fuat Cebesoy ve iki subay arkadaşıyla birlikte Padişah’ı eleştirdikleri ve yasak kitapları okudukları gerekçesiyle tutuklanıp, Yıldız Sarayı’nda bir süre sorguya çekildiyse de, bağışlandı.

Harbiye’yi, kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirip (1905), Şam’daki 5. Ordu’ya atandı (1905 Şubatı). Şam’da tanıştığı Mustafa Cantekin ve Müfit Özdeş adlı arkadaşlarıyla birlikte, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurup (1906), Cemiyet’in Yafa, Kudüs ve Beyrut şubelerinin örgütlenmesinde rol oynadı. Cemiyetin şubesini kurmak için Selanik’e gidip, yeniden Şam’a dönerek, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’nin, İttihat ve Terakki ile birleşmesinin (1907) ardından, Manastır’daki 3. Ordu’ya atandı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne girdiyse de, Cemiyet’in kurucularıyla pek anlaşamadı. Bu arada İttihat ve Terakki, 1786 Anayasası’nın geri getirilmesini isteyen bir bildiri yayınladı ve İstanbul Hükümeti’nin Rumeli’ye yolladığı birliklerin İttihatçılarla birleşmesi üzerine, İkinci Meşrutiyet ilan edildi (1908).

Meşrutiyet’in ilanını, köklü reformların izlemesi ve ordunun siyaset dışı kalması gerektiğini öne sürdüğü için İttihat ve Terakki’yle arası açılan Mustafa Kemal, Rauf (Orbay), Kâzım Karabekir, Fethi (Okyar), İsmet (İnönü), Refet (Bele), Ali Fuat (Cebesoy) Beyler gibi subaylarla muhalif bir grup oluşturdu. Bu arada Bingazi ve Trablusgarp’ta patlak veren ayaklanmaları bastırmakla görevlendirilip, görevini kan dökmeden tamamlayarak, Selanik’e döndü.

31 Mart Olayı patlak verince İstanbul’a yürüyen Hareket Ordusu’nun (bu adı kendisi vermiştir) Yeşilköy’e kadar kurmay başkanlığını yapıp, Selanik’e dönerek, İttihat ve Terakki Büyük Kongresi’ne, Trablus delegesi olarak katıldı (22 Eylül 1909).

1911′de İstanbul’da Erkânı Harbiye-i Umumiye Nezareti’nde görevlendirilip, aynı yıl başlayan Trablusgarp Savaşı’na gönüllü olarak katılarak, Tobruk ve Derne’de başarıyla savaştı; binbaşılığa yükseltilip, ertesi yıl (1912) Balkan Savaşı başlayınca, Bolayır’daki kolorduya atandı ve Edirne’nin geri alınması harekâtına katıldı. Sofya Askeri Ateşeliği’ne getirilip (1913), bir yıl sonra yarbaylığa yükseldi.

Birinci Dünya Savaşı başlayınca, İttihat ve Terakki Hükümeti’nin, yazılı uyarılarına karşın Almanya’nın yanında savaşa girmesinden sonra, Çanakkale Cephesi’nde görev verilerek, Tekirdağ’daki 19. Tümen Komutanlığı’na getirildi.

Gelibolu Yarımadası’na çıkmaya başlayan İtilâf Devletleri birliklerine karşı Anafartalar, Conkbayırı ve diğer cephelerde önemli savaşlar verdi. Hastalandığı için İstanbul’a dönüp, rütbesi albaylığa yükseltildi (1915).

1916′da Edirne’de 16. Kolordu Komutanlığı’na, hemen ardındanda livalığa yükseltilerek, Doğu’da bir başka kolorduya atandı; Diyarbakır’da Kâzım Karabekir Paşa’yla birlikte, yeni kurulmakta olan 2. Ordu’yla Muş ve Bitlis’i düşman işgalinden kurtarıp (6-7 Ağustos 1916), ertesi yıl 2. Ordu’nun komutanlığına getirildi (18 Mart 1917).

Falkenhayn komutasında kurulan Yıldırım Orduları grubu içindeki 7. Ordu Komutanlığı’na atandıysa da, askeri stratejiyle ilişkin görüş ayrılıkları nedeniyle istifa ederek İstanbul’a döndü (Ekim 1917) ve genel karargâh emrine alındı.

Alman İmparatoru’nun davet ettiği Veliaht Vahdettin’le birlikte Almanya’ya gidip, yolculuk boyunca Veliaht’a savaşın kaçınılmaz sonuçlarını anlattı. Vahdettin tahta çıkınca, 7. Ordu Komutanlığı’na ve Padişah’ın fahri yaverliğine getirilip (1918), cephenin İngiliz saldırısı karşısında çökmesi ve Almanya’nın ateşkes istemesi üstüne, Padişah’a bir telgraf çekerek, Talat Paşa Hükümeti’nin yerine kurulan yeni hükümetin, hemen Osmanlı Devleti’nin müttefiklerinden ayrı bir barış antlaşması imzalamasını, elde kalan kuvvetlerin Anadolu’ya çekilerek ulusal direnişe geçilmesini istedi.

Ahmet İzzet Paşa’nın sadrazamlığa getirilmesi ve Rauf Bey ile Fethi Bey’in de görev aldığı yeni hükümetin Mondros Ateşkesi’ni imzalamasından (30 Ekim 1918) sonra, Liman Von Sanders’in ayrılmasıyla Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı’na getirildi.
İngilizlerin müdahalesiyle Yıldırım Orduları Grubu dağıtılınca, İtilâf Devletleri birliklerinin İstanbul’u işgal ettikleri (13 Kasım 1918) günlerde İstanbul’a dönüp, Anadolu’ya geçme olanaklarını araştırmaya başladı.

İngilizlerin Samsun dolaylarındaki Rum çeteleri ile Türkler arasındaki çatışmaların önüne geçilmesini istemeleri üstüne, çok geniş yetkilerle 9. Ordu Müfettişliği’ne atanmasıyla beklediği fırsatı bulup (o sırada Yunanlılar İzmir’e asker çıkardılar), 19 Mayıs 1919′da Samsun’a ayak bastı. İlk iş olarak askeri alanda, Anadolu ve Trakya’da ayakta kalmış birliklerle, siyasal alandaysa Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak Gruplarıyla ilişki kurdu; İstanbul’un kendisine verdiği görev, bu grupları dağıtmak olduğu halde, aralarındaki bağları pekiştirmek ve Kuvay-i Milliye adı altında kurulmakta olan silahlı halk kuvvetleriyle ilişkiye geçmek için çaba gösterdi.

Havza’ya, ardından da Amasya’ya geçerek çalışmalarını sürdürdü. 3 Temmuz’da Vilayat-i Şarkiye Müdafaa-i Hukuki Milliye Cemiyeti’nin kongresine katılmak için Erzurum’a gidip, İstanbul Hükümeti’nin durumdan kuşkulanarak geri dönmesini bir telgrafla bildirmesi (7 Temmuz 1919) üstüne, görevinden ve askerlikten istifa ettiğini bildirdi.

23 Temmuz-7 Ağustos arasındaki Erzurum Kongresi’nde seçilen temsilciler kurulunun başkanlığına getirildi ve alınan kararları bir bildiriyle açıkladı. Sivas Kongresi’nde (4 Eylül 1919), Erzurum Kongresi’nin kararlarının onaylanmasından sonra, istifa etmek zorunda kalan Damat Ferit Hükümeti’nin yerine kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti’nin temsilciler kuruluyla (Heyet-i Temsiliye) görüşmeler yapmak için gönderdiği Salih Paşa’yla Amasya’da görüşerek (20-22 Ekim 1919), Amasya Protokollerini imzaladı.

Erzurum Milletvekilliği’ne seçildiği (7 Kasım 1919) halde, 12 Ocak’ta İstanbul’da toplanan Mebusan Meclisi’ne katılmadı (Mustafa Kemal’in katılmadığı bu son Osmanlı Meclisi, Misak-ı Milli İlkeleri’ni kabul etti.17 Şubat 1920).

Bu arada Damat Ferit Paşa, yeniden sadrazamlığa getirilip, Anadolu’daki ulusal hareketi “isyan�, bu hareketi yönetenleri de “eşkıya� diye niteleyerek, “hilafet ordusu� adı altında toplanan birlikleri, Mustafa Kemal Paşa’ya bağlı kuvvetlerle savaşmak için Anadolu’ya gönderdi. Bu durum karşısında Mustafa Kemal, 23 Nisan 1920′de Ankara’da ilk Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni toplayıp, Meclis’in seçtiği 11 kişilik icra vekilleri heyetinin başkanlığına getirildi (24 Nisan 1920).

Birinci Büyük Millet Meclisi döneminde, Mustafa Kemal en çok, savaşın yönetimine ilişkin sorunlarla ilgilendi. Bir yandan düşmana karşı çarpışılırken, öte yandan Çerkes Ethem gibi çetecilerin disiplin dışı davranışlarıyla uğraşmak zorunda kaldı. Doğu Cephesi’ndeki savaşlar, Kâzım Karabekir Paşa tarafından yürütülürken, Batı Anadolu’da verilen savaşların yönetimini Mustafa Kemal Paşa üzerine aldı.

Bir yıldır İzmir ve çevresini ellerinde bulunduran Yunanlılar, 22 Haziran 1920′de, Osmanlı Hükümeti’ne, Müttefikler tarafından önerilen barış antlaşmasını kabul ettirmek amacıyla ileri harekâta geçmeleri üzerine, bu ilerleyişten ürken İstanbul Hükümeti, 10 Ağustos 1920′de Sevr Antlaşması’nı imzaladı.

Ankara Hükümeti’nin bu antlaşmayı tanımadığını açıklamasının ardından, Garp Cephesi Komutanlığı’na getirilen Albay İsmet (İnönü) Bey, Birinci İnönü Savaşı’nda (10 Ocak 1921), Yunanlıları geri çekilmek zorunda bıraktı. Savaş yeniden başladıysa da, İkinci İnönü Savaşı (1 Nisan 1921) da Yunanlıların yenilgisiyle sonuçlandı.

10 Temmuz’da Yunanlılar bir genel saldırıya geçince, Garp Cephesi Karargâhı’na giderek, İsmet Paşa’ya, orduyu Sakarya’nın doğusuna geçirme emrini verdi ve komutayı üstüne aldı. Ardından, olağanüstü yetkilerle, Büyük Millet Meclisi Orduları Başkomutanlığı’na getirildi.

Yunan Ordusu’nun 23 Ağustos’ta yeniden başlattığı genel saldırıya karşı, aralıksız 22 gün 22 gece süren çetin savaşta (Sakarya Meydan Savaşı), cepheyi bizzat yönetip, Sakarya’nın doğusundaki bütün Yunan Birliklerinin yokedilmesini sağladı. 19 Eylül’de, Büyük Millet Meclisi tarafından mareşalliğe yükseltildi ve “gazi� unvanı verildi.

Sakarya Meydan Savaşı’ndan sonra Eskişehir-Kütahya-Afyon’un doğusundan geçen bir hatta güçlü biçimde mevzilenen Yunan Ordusu’nu kesin yenilgiye uğratmayı tasarlayan Mustafa Kemal, 26 Ağustos 1922 sabahı “Ordular ilk hedefiniz Akdeniz’dir ileri!� komutuyla Büyük Taarruz’u başlattı ve ilk Türk Birliklerinin 9 Eylül’de İzmir’e girmeleriyle, üç buçuk yıldır işgal altındaki Anadolu Toprağı0 düşmandan kurtulmuş oldu.

Bu arada Uşakizade Latife Hanım’la tanışarak evlenen (29 Ocak 1923; bu evlilik 6 Ağustos 1925′te anlaşmazlık nedeniyle boşanmayla sonuçlandı) Mustafa Kemal, Mudanya Mütarekesi’nin (11 Ekim 1922) imzalanması, Vahdettin’in Türkiye’den kaçması (17 Kasım 1922), Lozan Antlaşması’nın (24 Temmuz 1923) imzalanması, İtilâf Devletleri’nin İstanbul’u boşaltmaları (2 Ekim 1923), Ankara’nın başkent olması ve Halk Fırkası’nın kurulmasının ardından, 29 Ekim 1923′te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin, cumhuriyeti ilan etmesiyle, cumhurbaşkanı seçildi.

Sonra toplumsal devrimlere girişip, ülkeyi çağdaş uygarlık düzeyine yaklaştırdı. 26 Kasım 1934′te TBMM, çıkardığı özel bir yasayla, Mustafa Kemal’e “Atatürk� soyadını verdi.

Dış siyasette “Yurtta sulh, cihanda sulh� ilkesini benimseyen Atatürk, Türkiye’nin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü, dostluk antlaşmaları, bölgesel paktlarla güvence altına aldı (Balkan Paktı, 1934; Sadabat Paktı, 1937).

Montreux Antlaşması’yla (20 Temmuz 1936), Boğazların yeniden Türk savunma sistemi içine alınmasını, Fransızlara bırakılan Hatay’ın, Ankara Antlaşması’yla anavatana katılmasını (7 Temmuz 1939) sağlayıp, yakalandığı siroz hastalığının hızla ilerlemesiyle 10 Kasım 1938′de İstanbul’da Dolmabahçe Sarayı’nda öldü.

Naaşı, İstanbul’dan Ankara’ya taşınarak önce Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu (21 Kasım 1938); ölümünün 15. yılında da, büyük bir törenle Anıtkabir’e aktarıldı (10 Kasım 1953).

Dikenli Sorunlar

Sevr Antlaşması’na göre Türkiye’nin doğusu Ermenilerle Kürtlere, güneydoğu illeri Fransızlarla İngilizlere, Antalya dolayları İtalyanlara, Batı Anadolu ve Trakya Yunanlılara veriliyor, Boğazlar barışta ve savaşta serbest olmak üzere Müttefikler’in yönetimine bırakılıyor, kapitülasyonlar bütün devletlere tanınıyor, Anadolu’nun yalnız orta ve orta-kuzey kesimi Türklere kalıyordu. Ankara Hükümeti bu antlaşmayı hiç bir zaman tanımadı ve bağımsızlık için sonuna kadar savaşılacağını bütün dünyaya ilân etti.

Savaşı kazanıp barış masasına oturduğu zaman başta kapitülasyonlar ve Osmanlı borçları olmak üzere Sevr Antlaşması’nda yer alan birçok hüküm yeniden Türkiye’nin önüne sürüldü. Türkiye’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki sınırlar üstünde bir iddiası yoktu, ama Misak-ı Milli’den de fedakarlık edemezdi. Yabancılara verilen eski ayrıcalıkların hepsi kalkmalıydı. Batılılar bu şartları kabul etmek istemediler ve 4 Şubat 1923′te görüşmeler kesildi.

Sonuç

23 Nisan 1923′te görüşmeler yeniden başladı. Sonunda Türkiye’nin istekleri kabul edilerek 24 Temmuz 1923′te antlaşma imzalandı. Başlıca hükümleri şöyle özetlenebilir: Türkiye’nin sınırları, Irak kesimi (Musul) dışında Misak-ı Milli’de çizildiği gibi olacak, Yunanistan savaş tazminatı olarak Edirne yakınındaki Karaağaç’ı Türkiye’ye bırakacaktı, fiğe Denizi’nde Bozcaada ile Gökçeada Türkiye’ye verilecek, Midilli, Sakız, Sisam gibi Anadolu’ya yakın adalar, askersizleştirilmek şartıyla Yunanistan’a bırakılacaktı.

Türkiye’deki Rumlarla, Yunanistan’daki Türkler yer değiştirecek, Batı Türkleriyle İstanbul Rumları bu değişimin dışında tutulacaktı. Kapitülasyonlar her yönüyle son bulacaktı. Musul ve Osmanlı borçları konusu barış antlaşmasından sonra taraflar arasında çözülecekti.

Çanakkale ve İstanbul boğazları silâhsız bölge olacak, ancak savaş halinde silahlandırılacaktı (Türkiye aleyhine olan bu madde 1936 Montrö Antlaşması’yla ortadan kalkarak, Boğazlar kayıtsız ve şartsız Türk egemenliğine geçmiştir). Türkiye’deki yabancılar ve yabancı kurumlar Türk yasalarına göre yönetilecekti.

Böylece Lozan Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin kabullendiği Sevr Antlaşması’nın Türkiye’yi bölüp parçalayan, egemenliğinden eden ağır hükümlerini ortadan kaldırarak Kurtuluş Savaşı ile kurulan yeni Türk Devleti’nin egemenlik ve bağımsızlığını bütün dünyaya kabul ettirdi.

«Üstün asker, Üstün diplomat!»

Lozan Barış Konferansı’na Fransa adına katılan general Pelle, Türk başdelegesi general İsmet İnönü için şunları söylemişti: «Üstün bir asker olduğu kadarda üstün bir diplomat! Az söylüyor, öz söylüyor. Bir şeye olmaz! dediği zaman, biliyorsunuz ki o şey olmaz’dır; artık onu yaptırmamağa uğraşacaktır. Onun için görüşmelerde, peki kabul ediyorum dediği zaman rahatlık duyardım. Hayır! dediği zamansa büyük bir çekişmenin başlamak üzere olduğunu anlardık».

Altın Kalem

Lozan Barış Antlaşması Rumini Sarayı’nda yapılan büyük törende imzaya sunulduğu zaman önce Türkiye Cumhuriyeti’nin başdelegesi İsmet Paşa yerinden kalktı, masaya doğru yürüdü, tam ortasına gelince durdu. Sağ elini ceketinin iç cebine götürerek oradan renkli bir mahfaza çıkardı, açtı, içinden bir altın kalem aldı ve Gazi Mustafa Kemal’in antlaşmayı imzalamak üzere kendisine gönderdiği bu tarihi kalemle, ayakta, biraz eğilerek, genel sekreter Massigli’nin önüne koyduğu antlaşmaya, 24 Temmuz 1923, tam saat üçü dokuz geçe imzasını attı».Ve Yeni Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş oldu.Ali Naci Karacan, Lozan adlı kitaptan alınmıştır.

Anadolu’daki millî uyanış, Samsun, Sivas, Erzurum ve Trabzon bölgeleriyle, buralara komÅŸu yerlerde mutlak bir otorite ile teçhiz edildi. Galip devletlerin bu bölgelerdeki ÅŸikâyetlerine yol açan asayiÅŸsizliklere bir son verilmesi, ordu teÅŸkilatının dağıtılması ve silahların toplanması gibi hizmetlerin yerine getirilmesiyle görevlendirilerek “ordu müfettiÅŸliÄŸi”ne tayin edilen Mustafa Kemal PaÅŸa’nın Samsun’a çıkışıyla (19 Mayıs 1919), millî uyanış, düzenli bir direniÅŸe dönüşme ÅŸansına kavuÅŸtu. Mustafa Kemal’in icraatı, bir müddet sonra, Ä°tilaf devletlerinin tedirginliÄŸine yol açarak, kendisinin geri çağırılması için, Bâbıâli’yi harekete geçirdi. Ä°stanbul’dan yapılan baskılar neticesinde askerlikten istifa eden Mustafa Kemal PaÅŸa, “sîne-i millete” döndüğünü bildirerek, Anadolu’daki millî direniÅŸi düzenlemeye devam etti. Erzurum (23 Temmuz 1919) ve Sivas (4 Eylül 1919) kongreleri tertiplendi. Özellikle millî sınırlar içinde vatanın bütünlüğü ve bölünmezliÄŸi, yabancı iÅŸgal ve tecavüzlere karşı milletin direnme hakkı bulunduÄŸu